Het Gezag van de Traditie naast de Heilige Schrift, met het oog op de toekomst

Verschenen in POSITIEF nr. 411 – APRIL 2011

​Sinds de Hervorming bestaat er tussen de Katholieke Kerk en de vele reformatorische richtingen een spanning omtrent de erkenning van het religieus gezag van de Kerkelijke Overlevering of "de Traditie". In feite werd de duizendjarige Katholieke Traditie door de reformator Luther helemaal afgewezen. "Sola Scriptura", "Alléén de Schrift!", was volgens hem de enige bron voor de kennis van de Ware Leer van Jezus Christus. Deze Traditie die, volgens hem ten onrechte, vooral de Heiligenverering en de Mariaverering hoog in het vaandel droeg, moest plaats maken voor het "Soli Deo Gloria"; "Alleen God de Eer!". Ook de Zeven Sacramenten moesten eraan geloven: alleen de Doop en het Avondmaal werden volgens de reformator door Jezus zelf ingesteld ... En zelfs deze twee sacramenten werden liever niet met dit woord benoemd, want de betekenis "geheimenissen of mysteries" die men eraan gaf, was zeker niet in Jezus' ... geschreven Leer terug te vinden. 
 
Met het Concilie van Trente (1545-1563) organiseerde de Katholieke Apostolische Kerk een "Contrareformatie" die ten overvloede bevestigde dat zowel in de Traditie als in de Heilige Schrift de Ware Leer van Jezus Christus door de Kerk ontvangen en overgeleverd werd. Wat de Bijbel leerde was natuurlijk wel vertrekpunt en absolute basis van de Ware Leer, maar zonder de Traditie was het niet altijd duidelijk voor de gelovigen wat de Bijbel in feite leerde. In de volgende eeuwen bleef het een heel discussiepunt, ook binnen de Katholieke Kerk, wat men dan onder "de Traditie" wel mocht of moest verstaan. Uiteindelijk kwam men tot de theologische bevinding dat de antieke taal en de teksten van de Bijbel, wegens hun ouderdom en het grote cultuurverschil, al te bondig en daardoor voor de kritische Europese mens niet doorzichtig genoeg waren. Bovendien speelde de vertaling van de joodse Bijbel in het Grieks (de "Septuaginta") en in het Latijn ("de Vulgata" van Hiëronymus) hierin ook een grote rol. Luther vertaalde de Hebreeuwse Masoretenbijbel in de Duitse volkstaal. En op hun beurt vertaalden de reformatorischgezinden uit de Nederlanden de Duitse Lutherbijbel in de Nederlandse volkstaal ("de Statenvertaling"). Daarbij steunden ze natuurlijk ook op hun eigen kennis van de Hebreeuwse grondtekst van de joodse Masoretenbijbel en de Griekse teksten van het Nieuw Testament. De Katholieke Kerk bouwde koppig voort op de Septuaginta, die in feite een correcte Griekse vertaling was - door 70 orthodoxe Joden nog wel! - van een veel oudere en ook reeds in het Griekse Nieuw Testament als authentiek beschouwde Hebreeuwse Bijbel-versie. 
 
Maar Hebreeuwse of Griekse teksten vertalen betekende tegelijk ook: ze ... interpreteren! Wat hier en daar meer "inlegkunde" dan uitlegkunde met zich meebracht. "Traductori, traditori"; "Vertalers zijn vaak verraders of vervalsers", zegt het bekende Italiaanse spreekwoord. 
 
Het ontstaan - naast de traditionele Lutherse en Calvinistische kerken - van tientallen en tenslotte honderdtallen andere christelijke kerken was van al deze vrijgevochten religieuze ontwikkelingen het logisch gevolg. En daarmee voor de Katholieke Kerk tegelijk weer het vaststaand bewijs dat de officiële Katholieke Traditie absoluut noodzakelijk was om, inzake bijbels-gefundeerde leerstellingen, voldoende duidelijkheid te scheppen, en om nog verdere verbrokkeling van de door Jezus' Heilige Geest gestichte en geleide Ene Apostolische Kerk tegen te gaan. Om de Katholieke Traditie meer gezag te verlenen werden de boeken van het Nieuw Testament zelf, hier en daar, tot "de kerkelijke Traditie" gerekend ... Marcus schreef toch de overleveringen van Petrus op; en het Lukas-Evangelie steunde toch alleen op wat de auteur later, tijdens de verkondiging door de Kerk, had gehoord! En wilde Mattheüs naderhand niet, met zijn eigen versie, vooral Joden bereiken en aantonen hoe de Blijde Boodschap de ware vervulling was van de goddelijke beloften uit het Oud Testament? In het Johannes-Evangelie vulde de evangelist, toch pas een hele tijd later, de teksten van de drie andere evangelisten aan met kostbare persoonlijke beschouwingen? 
 
Er was echter onder sommige moderne exegeten en historici nu een tweede strekking, die veel méér dan deze eerste strekking, te betreuren is. Door die schrijvers werden namelijk - o.a. ook in de NBV, als steun aan de Traditie? - de datums van het ontstaan van de nieuwtestamentische boeken zoveel mogelijk opgeschoven naar nog latere datums ... Was de apostel Johannes wel de schrijver van het Johannes-Evangelie? En wie was die Lukas eigenlijk? Hij had Jezus toch nooit persoonlijk gehoord? Volgens die geleerde nieuwlichters had juist het traditioneel kerkelijk leven, pas in de tweede eeuw na Chr., de inhoud van alle overgeleverde Evangelie-versies bepaald ... Trouwens, de auteurs van wat men nu het Nieuw Testament noemt, wisten zelf niet eens dat hun boeken ... werden geïnspireerd door de Heilige Geest. En evenmin dat die straks in de Bijbel zouden kunnen worden opgenomen! Jammer genoeg, zo spreken ook nu nog sommige van die, wel door een heel een vreemde geest geïnspireerde "geleerden" ... En dàt nog wel op een heel welsprekende wijze en voor volle zalen! 
 
Dat alles was nog een reden te meer voor veel reformatorische bijbelgeleerden om de Katholieke Traditie totaal af te wijzen als weinig betrouwbare bron van evangelische Leer en geloofsbeleving. De Heilige Geest had overigens volgens hen, na de bekering van keizer Constantijn de Grote (anno 313), in Oost en in West, Christus' Kerk helemaal in de steek gelaten, en tenslotte pas met de reformatoren Luther, Zwingli en Calvijn zijn duizendjarig stilzwijgen eindelijk glansrijk doorbroken! Wat de Heilige Geest aan de erkende vroege orthodoxe en katholieke kerkleiders of tijdens de grote concilies, in de loop van die tientallen eeuwen, in herinnering gebracht had (Joh.16,12-15), werd liefst over heel de lijn buiten beschouwing gelaten. Heiligenverering, relieken- en beeldenverering, het pausdom en de kerkelijke ambten, het monnikenwezen en hun Mystiek, het celibaat, het "sacramentalisme", het "Heilig Misoffer" enz. enz. het werd allemaal nu door de meesten van hen tot "grof bijgeloof" gedegradeerd. Het moest bijgevolg in alle protestantse landen, met alle hun ten dienste staande middelen, afgebroken en voorgoed weggevaagd worden ... 
 
Na de doorbraak van de zogenaamde Verlichting, in de moderne tijden, sloten ook de ongelovigen zich natuurlijk heel graag aan bij zulke wijd en zijd verkondigde stellingen. De verdeeldheid der kerken was voor de vrijzinnige politieke kringen en voor afvalligen, het vaststaand bewijs dat Jezus de Nazarener eigenlijk geen "instituut kerk" gesticht had; dat Hij overigens geen sociale vernieuwing had kunnen inluiden, en dat die "eerbiedwaardige" Bijbel toch hoofdzakelijk bestond uit verzinsels van op macht, geld en eer beluste handige mensen, die elkaar bovendien op alle punten tegenspraken en zelfs heftig bestreden ... 
 
Ondanks de vele reformatorische Confessies en Catechismussen, die elkaar opgevolgd waren en eigenlijk voor betrekkelijke eenheid hadden moeten zorgen, vielen al de afgescheiden kerken steeds weer, door onvermijdelijke schisma's, verder uiteen. Van die eensgezindheid - laat staan van die Eenheid! - waar de Heer Jezus bij Zijn hogepriesterlijk gebed zo innig om gebeden had (Joh.17, 11 & 22-23), kwam niets terecht; helemaal niets .... En toen in Europa de wereldse machthebbers en vorsten zich overal ermee gingen bemoeien, was er natuurlijk ook van christelijke liefde geen sprake meer. Er volgden eeuwenlang godsdienstoorlogen, gruwelijke moordpartijen, aanslagen, gewelddadige onteigeningen, leugencampagnes, meineden, valse beschuldigingen, vervolgingen ... Dat was allemaal toegelaten, want de volgelingen van de andere richtingen waren immers geen ... "broeders of zusters in Christus". 
 
- Hoe kon men dat allemaal ooit nog vergeten en aan elkaar vergeven? Hoe kon men dat, als eerlijke Christenen, weer enigszins goedmaken? Maar de Heilige Geest kan het onmogelijke bewerken! In onze tijd, nu de kerkverlating en afvalligheid in het Westen zienderogen toenemen en de islam met steun van de Antichrist hier onophoudelijk aanzwelt... doen er zich tegelijk wonderbare evoluties voor! Christenen van verschillende richtingen kunnen elkaar weer ontmoeten. Menen zelfs van elkaar te kunnen leren! Beginnen samen de Bijbel te lezen, en zelfs de gewijde teksten van apostolische vaders en kerkvaders zo objectief mogelijk te ontleden. Geloven in elkaars oprechtheid en goede trouw, in het groeiend besef dat men vandaag - ondanks alles wat er in het verleden mag gebeurd zijn - elkaar moet leren kennen en zelfs ... liefhebben, om Jezus' Wil. Meer dan ooit staan "het Evangelie volgens Johannes" en zijn "Brieven" met de Liefde in het centrum van de kerken. Alléén indien gelovigen tezamen streven naar de Heer Jezus en naar zijn Liefde-Boodschap, kan die positieve evolutie geleidelijk veel theologische misverstanden elimineren, alle kerken weer dichter bij elkaar, en vooral dichter bij de Heer Jezus brengen! 
 
Gedenkwaardig zijn daarbij de woorden van Paulus in zijn afscheidsbrief aan de Filippenzen (3,10-14): "Ik wil Christus leren kennen; ik wil de kracht van Zijn opstanding ervaren en de gemeenschap met Zijn lijden. Ik wil steeds meer op Hèm gelijken in Zijn sterven, om eens te mogen komen tot de wederopstanding uit de doden. Niet dat ik het al bereikt heb; ik ben nog niet volmaakt! Maar ik streef er vurig naar, om het ... te grijpen, gegrepen als ik ben door Christus Jezus. - Nee, broeders en zusters, ik beeld me niet in er al te zijn ... Alleen dit: vergetend wat achter mij ligt, mij uitstrekkend naar wat voor mij ligt, storm ik af op het Doel, de prijs van Gods roeping in Christus Jezus!" 
 
Wat een wijze les voor de honderden christen denominaties en kerken; wat een uitdaging vanwege de apostel die ooit de Jonge Kerk in het Joodse Land zo bloedig had vervolgd. Die een man als de diaken Stefanus hielp veroordelen en ter dood brengen. Die joodse mannen en vrouwen uit hun huizen wegsleepte ... Die zo'n dodelijke haat koesterde tegen Jezus' Kerk dat hij, ook buiten het Joodse Land, aanhangers van "die Weg" en van "die Man", zowel vrouwen als mannen, gevankelijk naar Jeruzalem en een bloeddorstig Sanhedrin wilde overbrengen! 
 
Eén enkele persoonlijke ontmoeting met de Verrezen Heer was voldoende om Paulus op het goede spoor te brengen. Luisteren naar de Woorden van de Heer en, samen met andere Christenen, erover nadenken en gehoorzamen was het enige wat hem verder te doen stond. Hij sloot zich voortaan welbewust aan bij de Ene Kerk van Jezus Christus. En "de drie steun- pilaren" van de Kerk te Jeruzalem boden hem de broederhand. Een jonge Kerk van eerlijke Jodenchristenen die zich alle door de Apostolische Leer lieten leiden. Een Kerk, die helaas reeds spoedig te lijden had van meningsverschillen en zelfs van openlijke ... conflicten. 
 
Veel erger nog werd het toen te Antiochië ook niet-Joden zich bij de Kerk voegden. Moesten deze Christenen-uit-de-volken eerst "Jood" worden, of mochten zij, als trouwe kinderen van de Heer, zelfstandig hun eigen kerken uitbouwen? Paulus als apostel, hoofdzakelijk van de niet-Joden, verzekerde dat alleen het leven vanuit Gods Genade voor allen genoeg was. Maar Petrus voorzag dat de meeste Jodenchristenen dat niet zouden nemen ... Dat ze dan liever het contact met de Moederkerk te Antiochië zouden verbreken. De patriarch Jakobus te Jeruzalem wist met zijn "Armen" (Hebr. "Ebionim") ook geen raad. De Grote Collecte van Paulus voor diezelfde "Armen te Jeruzalem" kon niet baten! Het probleem bleek onoplosbaar ... Veel joodse christenen haakten inderdaad af en vormden eigen kerken met eigen evangelieboeken. Vooral het zogenaamd "evangelie volgens de Hebreeën" verketterde in hoge mate de kerkelijke Leer die door Petrus en Paulus, vanuit Antiochië, overal werd verkondigd. "De Brief aan de Hebreeën", een encycliek geschreven door een heel team van hoofdzakelijk gezaghebbende en heel knappe Jodenchristenen, poogde de afgedwaalde Joden weer overal voor de Ene Katholieke Kerk en voor haar door de Heilige Geest geïnspireerde Leer te winnen ... Alleen de joodse kerk van de Nazareners (Hebr. "Notsrim"; o.a. Egyptische, Syrische en Chaldeeuwse christenen) gaf gehoor, en hield verder nauw contact met de Moederkerk te Antiochië. Maar andere Jodenchristenen gingen steeds verder uiteen, in verschillende ketterse richtingen. Sommige ervan bleven nog standhouden, tot ze in het Midden-Oosten door het geweld van de islam en haar leerstellingen werden overspoeld en ... ten onder gingen. 
 
***
 
Doorheen heel de Kerkgeschiedenis moesten, door middel van kerkelijke concilies, overal ketterijen buiten, maar ook binnen de Kerk, uitgeschakeld worden. Het gevaarlijke antiek Gnosticisme, dat ook onder christenen voortwoekerde, werd door de kerkvaders op grond van de Bijbel streng veroordeeld. Het Arianisme, dat de Drie-Eenheid en de goddelijke natuur van Jezus Messias loochende en nog tientallen jarenlang door verschillende Romeinse keizers ondersteund bleef, werd afgekraakt. Alle valse leerstellingen die, zowel binnen de Kerk als erbuiten, dreigden vaste voet aan de grond te krijgen, werden kordaat afgewezen. Maar door het feit dat de Kerk probeerde de Pax Romana en het gekerstende Romeinse Rijk, hoe dan ook, verder te propageren, maakte dat er weldra geen scheiding meer was tussen Kerk en Staat. Op ontelbare plaatsen en in veel landen bepaalde nu ... het politiek gezag wie gelijk had: de ketterij of de ware Bijbelse Leer? 
 
De Periode van de Volksverhuizingen bracht, door Germaans en Slavisch heidendom, landstreken die al een paar eeuwen voor het Evangelie gewonnen waren, weer onder heidense of ketterse politieke magnaten die zich nu door de Kerk bedreigd voelden. En dat betekende een eerste echt dieptepunt voor christelijk Europa ... 
 
Tussen al die gevaarlijke klippen en stormen door kon de Kerk alleen overleven omdat de Heilige Geest en Gods Woord steeds tijdig de kerkleiders inspireerden. Deze voormannen waren evenmin als de apostel Paulus "volmaakt", soms verre van! Maar bewust of onbewust wisten zij het Schip van Petrus telkens weer in veilige havens binnen te loodsen. Ondertussen werden zo, dankzij de inspiratie van de Heilige Geest! - aan de hand van de Bijbel en de Traditie - door kerkvaders en theologen nieuwe inzichten in de kerkelijke Leer uitgebouwd. En de gelovigen werden, op een of andere manier, wederom tegen steeds weer nieuwe opkomende on-Bijbelse stellingen gewapend. 
 
Tegelijk was er een ander dieptepunt voor de Kerk: de opkomst van de islam. De vloedgolven van de Arabieren, en straks ook van de Turken, overspoelden Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De christenbevolking werd er geleidelijk vervangen door ... Mohammedanen. De mede door de politiek - en al te vaak ook door de economie! - bepaalde "Kruistochten" trachtten alsnog de verloren gebieden terug te winnen ... Alles tevergeefs! Het hopeloos religieus verdeeld Europa kon, ook op geestelijk vlak, niet tegen deze uitgesproken antichristelijke leer op ... Maar de islamitische expansie in Europa werd voorlopig door een aantal katholieke staten nog militair tot stilstand gebracht in de Balkan en Centraal-Europa. 
 
Een volgend dieptepunt, althans voor de Katholieke Kerk, werd dan de doorbraak van de Reformatie. Dat er reformatie nodig was, blijkt wel uit het feit dat daarop de Katholieke Contrareformatie voor nieuwe richtlijnen moest zorgen. Tenslotte zouden, helaas ook hier, de staatsmachten worden ingeschakeld om te bepalen wèlke leer en wààr in Europa de Ware Leer - of wat men beschouwde als "Ware Leer" ... - voortaan zou mogen worden verkondigd. Het militair geweld werd pas na een eeuw stilgelegd en de vrede hersteld door het principe: "Cujus regio; hujus religio"! De politieke machten allèèn mochten hiermee voortaan onfeilbaar beslissen wat. .. de Ware Leer was, en uitmaken waar die nu verkondigd mocht worden of niet. .. Of abdijen en kloosters nog konden toegelaten worden ... Aan wie kerkgebouwen en eigendommen voortaan zouden toebehoren ... Wie overal nog het woord mochten voeren ... Enz. enz. Ondanks alles overleefde de Kerk, aan beide zijden, gelukkig deze liefdeloze conflicten en die geestelijke chaos. Ja, het leidde zelfs tot uitgebreide missionering vanuit Europa naar alle continenten toe; en dat zorgde daar, eerder onverwacht, overal voor grote geestelijke opbloei! Wel nog steeds ten koste van ... de eenheid. 
 
Een laatste dieptepunt, dat inzette met de vrijzinnige encyclopedisten, met hun "Verlichting" en met de Franse Revolutie, zou voortaan steeds verder de Christelijke Europese Cultuur aan het wankelen brengen. De godin Rede, de ongelooflijke groei van de Wetenschappelijke Kennis, de snelle industrialisatie, de zich machtig ontplooiende technologie, de toenemende welvaart, de macht van de communicatie-media ... het liet zich in alle domeinen van de Westerse Cultuur gelden. Vooral de atheïstische linkse politieke partijen die zich vrij in de nog christelijk georiënteerde democratieën hadden kunnen innestelen en ongestoord een on-Bijbelse Ethiek uitbouwden, hielden tenslotte geen rekening meer met Gods Tien Geboden (ook "Natuurwetten" genoemd), laat staan met de liefdevolle uitnodigingen van Jezus' Bergrede! En deze vervreemdende Ethiek kreeg steeds meer aanzien in het openbaar leven ... De tolerante houding van de slinkende christelijke meerderheid in politiek en kerkelijk leven moest wel eindigen in het ontstaan van tal van oppermachtige Europese "Democratieën" waarin de Kerk en haar Leer, waar Geloof en christelijke Moraal bijna geen rol meer mochten spelen. En waar de grote Christelijke minderheden - door met 50% +1 gestemde staatswetten - wel in een ondemocratische verdrukking moesten komen ... Men durft dat niettemin nu nog ... "de scheiding van kerk en staat" noemen. De doodscultuur in Europa vierde heel snel en ongeremd hoogtij! De mensen van de eens nog christen landen moesten wel bijdraaien en zich aan de Europese richtlijnen en vooral aan de stem uit... Amerika aanpassen. Veel westerse kerken werden in feite geestelijk onthoofd en waren, in de ogen van eerlijke gelovigen en van de wereld, op die manier ook niet echt het Lichaam van Christus meer. 
 
In Europa gaan de cultuur verlagende genotzucht, de afbraak van het gezonde gezinsleven en de roekeloze "morele" losbandigheid nu meer en meer ... zegevieren. 
 
Maar juist naast deze moderne "betere wereld" zijn er zoveel arme landen waar miljarden mensen in bloedige politieke en religieuze verdrukking leven! Waar mensen door het oppermachtige westerse kapitalisme aan alle zijden materieel uitgebuit en zedelijk misbruikt worden. Waar armen verhongeren en hun kinderen zien wegkwijnen door ondervoeding en zonder medische verzorging. Alles moet ten dienste staan van "die betere wereld", waar de zwakken en gehandicapten door de sterken, de gezonden en de machtigen aan hun lot worden overgelaten, of zelfs voorgoed ... uitgeschakeld. Waar mensen lijden onder onzinnige oorlogen en onder de overal snel toenemende vormen van criminaliteit... Enz. enz. Dat is wel het diepste dieptepunt... Wat men nu nog "de westerse cultuur" noemt, dat zit als het ware verpletterd in de meedogenloze tang van de Antichrist: tussen enerzijds het bedreigend westers Immoreel Ongeloof en anderzijds de - door de Antichrist sterk gepromote - gestadig verder aanrukkende ondemocratische islam!
 
Maar juist in die andere wereld van verwaarloosde armen en machtelozen, dààr groeide de missionerende Kerk van Christus fantastisch! Daar gaat nu de kennis van de liefdevolle Leer van Jezus en de inzet van gelovigen in een steeds sneller tempo vooruit: dankzij de geestelijke steun van ingrijpende sociale pauselijke encyclieken; dankzij de groeiende geestelijke en materiële invloed van de onweerstaanbaar opbloeiende inheemse christelijke kerken; dankzij de wereldwijde en praktisch onstuitbare elektronisch-gestuurde evangelisatie; dankzij de moedige en voortaan vaak ook eensgezinde evangelische acties van autochtonechristelijke werkers. Dààr komt het verderfelijk "westers individualisme en het rationalistisch denken" inderdaad ... te laat! Daar hunkeren de bevolkingen naar geestelijke en tevens naar materiële bevrijding; naar verlossing uit mensonterende politieke slavenbanden, en naar doeltreffende bescherming tegen "democratisch" genoemde, immorele verdrukkende wereldmachten. Daar streeft men naar erkenning van kleine mensen, geschapen naar Gods beeld en gelijkenis; naar echte Vrede en Welzijn voor allen, en dààrmee naar eerbiediging van een waarlijk humaan, menswaardig en dus Christelijk Leven. Kortom: naar de Liefde en de Barmhartigheid, die de universele ondemocratische staatsafgoden - Geld, Eer & Macht - nooit kunnen of willen geven ... Goddelijke gaven, die allèèn Gods eeuwig Woord en onze nederige Heiland, Jezus Christus, aan de mensheid van de toekomst schenken kan!
 
Oktaaf Boie, 
Lic. Germ. Filologie, Lic. Oosteuropese Taalkunde & Geschiedenis 
Noorweegse Kaai 41, 8000 Brugge.