Is de apostel van de de niet-joden, de Jood Paulus van Tarsus, ooit in Spanje geweest?

Verschenen in POSITIEF nr. 391 – APRIL 2009

​Dat Paulus het plan had opgevat om vanuit Rome (via Zuid-Gallië langs de kust zeilend!) naar Spanje te varen, weten we. (Rom.15,24 & 28) 
 
Wat we in de teksten menen te moeten vinden, omvat logischerwijze de twee mogelijkheden: 1 ° "dat hij dat niet gedaan heeft" en 2° "dat hij het wél gedaan heeft". 
 
Welnu, nergens wordt de reis naar Spanje tegengesproken. Maar zijn er nu belangrijke redenen om te denken (en te beweren!) dat hij zijn beslissing wél ten uitvoer heeft gebracht? 
 
Er zijn daarvoor twee redenen: 1 ° zijn staalhard karakter; 2° de twee schijnbaar inactieve jaren (63-65) die volgen op zijn twee jaren durende Eerste Gevangenschap in Rome (van het jaar 61 tot de lente van het jaar 63) Maar dat zou dan een bevreemdend hiaat van twee volle jaren inactiviteit in de biografie van een uiterst actief man als Paulus betekenen. 
 
Zijn besluitvaardig karakter 
 
1. Op zijn eerste evangelisatie-tocht naar Cyprus, als gezel van Barnabas, neemt Paulus (volgens "Handelingen") al spoedig de leiding van zijn gezel over en helpt uitgerekend de Romeinse proconsul van Cyprus, Sergius Paulus, door zijn vurige verkondiging tot geloof in Jezus Messias te komen. (Hand.13,4-12) 
 
2. In 48/49 te Antiochië (in Syrië) wordt - dankzij zijn actieve tussenkomst - besloten dat niet-Joden die tot geloof in Jezus Messias komen, niet eerst Joden moeten worden. (Hand.15, 19-25; op het Eerste Apostel-Concilie!) Iets wat voor de eenheid van de Jonge Kerk een enorm vérreikende beslissing was. 
 
3. Op de eerste evangelisatie-tocht naar Europa met Silvanus geraken zij, als Joden, in de Romeinse stad Filippi in de gevangenis. Zij worden door de lictoren afgeranseld en in het blok opgesloten. Als de Romeinsemagistraten van de stad echter horen dat Paulus een Romeins burger was, willen ze hem de volgende dag heel vlug, zonder veel complimenten, laten vertrekken. Maar Paulus staat erop dat de magistraten hun eerst heel beleefd de gepaste verontschuldigingen aanbieden. (Hand.15,37-39) 
 
4. Vanwege de christenen te Korinthe wordt Paulus ervan beschuldigd dat hij niet doet wat hij heeft beloofd, en zo maar lukraak zijn plannen verandert ... Paulus verzekert hen dat hij steeds de leiding van de heilige Geest volgt, in alles wat hij doet! (2 Kor.1, 12-14 en 10, 12-16) - Wat is er dan wel gebeurd? - De Joden te Korinthe en te Efeze hebben besloten "die afvallige Jood" te doden. Paulus verzint een list om aan het complot te ontsnappen en om, ondanks alles, toch met het geld van de Grote Collecte naar Jeruzalem te kunnen vertrekken. In plaats van uit Korinthe rechtstreeks naar Efeze over te varen, reist hij noordwaarts naar Filippi (Macedonië) en Troas (Klein Azië; Hand.20, 1-3 & 13-15) Vanuit Troas trekt hij dan incognito te voet verder naar de haven van Assus, met de bedoeling zich pas dáár bij het reisgezelschap op weg naar Jeruzalem aan te sluiten. Ze huren vervolgens (in Mytilene?) - voor alle veiligheid... - een zeilschip dat niet in de haven te Efeze zal aanleggen, maar wel verderop in de haven van Milete! 
 
5. In Caesarea wordt hij twee jaar lang (van 58 tot 60/61) inactief in de gevangenis vastgehouden door de procurator Felix. Waarom? - Omdat Paulus zich niet wil laten omkopen door Felix, die het hardnekkig op het geld van "de Grote Collecte voor de Armen" gemunt heeft - Paulus beroept zich, als Romeins burger, daarna bij de pas aangekomen nieuwe procurator, Festus, op keizer Nero en wordt inderdaad als gevangene (in gezelschap van Lukas) naar Rome gestuurd. Wat hem daar te wachten staat, weet hij niet ... 
 
6. Te Rome wordt hij nog eens twee jaar (van lente 61 tot lente 63) in huisarrest gehouden. Gelukkig kan hij daar toch nog actief blijven en contact houden met Joden en niet-Joden. Hij wordt in de lente van 63 eervol ontslagen omdat er, tijdens die twee jaren huisarrest, geen nieuwe Joodse beschuldigingen meer uit Jeruzalem bij het Romeins gerecht toegekomen zijn. 
(Let wel: het Romeinse Imperium is een rechtsstaat!) 
 
7. Maar, in juni van het jaar 65 is hij plotseling toch weer in Griekenland, en van hier uit met Titus naar Kreta gevaren om ook dáár te evangeliseren. (Titus 1,5) Hij roept nu zijn beste Joodse medewerkers op om te Nikopolis (Epirus, d.i. Albanië!) samen te komen voor een "Tweede Kerkvergadering" in verband met de lastige "Hebreeën". (Tit. 3, 12) Hij waagt zich daarna naar Efeze, maar geraakt er helaas weer in de gevangenis. Als Romeins burger wordt hij een tweede maal gevankelijk naar Rome gestuurd om daar voor keizer Nero te verschijnen. Weer zit hij te Rome ongeveer twee jaar vast (van 66 tot 67), maar weet er (wellicht door het omkopen van de cipiers) toch nog zijn laatste twee brieven naar buiten te smokkelen. ("2 Timotheüs" en "de Brief aan de Filippenzen") Helaas, keizer Nero, na de winter 66/67 van een maandenlang kunsttournee teruggekeerd uit Griekenland, laat Paulus, de beruchte leider van christenen in Europa, onmiddellijk onthoofden. (Een erkend Romeins burger mocht men niet kruisigen.) 
 
Wat zeggen de teksten nu over die belangrijke periode 63-65 in de Kerkgeschiedenis? 
 
In het jaar 64 heeft keizer Nero een deel van Rome laten platbranden om daar voor hem een paleis te bouwen. Hij legde naderhand de schuld van de brand op de christenen. Het historisch boek "Handelingen" van Lukas werd echter in 63 afgesloten en zegt bijgevolg helemaal niets meer over die zwarte periode voor de Jonge Kerk, noch over de langdurige christenvervolgingen. Paulus' brieven maken er evenmin melding van ... Maar hoe zit het dan met die jaren 63-65? 
 
Een hiaat van twee jaar, 63-65, in de biografie van zo'n actief man als Paulus? 
 
De grote vraag is nu wat heeft een actief man als Paulus - na zijn vrijlating uit de eerste gevangenschap te Rome - dan wel in de daaropvolgende periode van twee jaren (lente 63 - lente 65) nog verder gedaan? Dat moeten we toch normaal in een volledige biografie van de apostel weten in te passen ... Maar hoe? 
 
We kunnen het niet meer precies weten aan de hand van de teksten. Uit zijn latere brieven is echter wel op te maken dat hij twee jaar later, in 65, actief in het Oosten optreedt en ten slotte toch weer in Kreta en zelfs te Efeze is opgedoken. (Zie hierboven onder nr. 6.) Is een actief man als Paulus, tijdens die volle twee jaren ervoor, dan liefst totaal inactief gebleven? 
 
De overgeleverde teksten weten ons inderdaad niets meer rechtstreeks te zeggen over Paulus' evangeliserend optreden in deze lange historische periode, maar zou hij dan niet tussen de lente 63 en lente 65 in Gallië en in Spanje kunnen geëvangeliseerd hebben? Daarvoor zijn er inderdaad enkele positieve aanwijzingen! 
 
We weten dat Paulus had geschreven dat hij op reis naar Spanje, op zijn doortocht, ook aan de Romeinse christenen een bezoek wilde brengen. Waarom bleef hij vervolgens niet in Rome of Italië evangeliseren? 
 
Wel omdat het tegen zijn principe was te gaan evangeliseren waar het Evangelie al werd gepredikt (door Petrus en diens medewerkers): 
 
Zo heb ik van Jeruzalem en omgeving tot de kust van Dalmatië (Illyrië, Joegoslavië!) de prediking van het Evangelie van Christus voltooid. Alleen was het voor mij een erezaak het Evangelie nergens te verkondigen waar de naam van Christus reeds genoemd was. Ik wil immers niet bouwen op een fundament dat al door anderen gelegd is. (Rom. 15, 19-20) Maar nu heb ik in deze streken géén arbeidsveld meer... Wanneer ik naar Spanje ga, hoop ik jullie op mijn doorreis te ontmoeten en, met jullie steun, mijn tocht voort te zetten naar Spanje, nadat ik eerst enige tijd van jullie gezelschap genoten heb!" 
 
(Dat schreef Paulus reeds vanuit Korinthe in de zomer van het jaar 58; Rom.15,23-24 en nogmaals Rom.15,28!) 
 
We weten dat Paulus als hij iets had beloofd, dat ook deed, tenminste als er geen wettige beletsels tussenkwamen. (Vgl. hierboven, onder nr. 4, hoe hij zich vrijpleit van de zware beschuldiging dat zijn "ja" tegelijkertijd een "neen" zou zijn. Of dat hij zomaar zijn plannen zonder reden heel willekeurig verandert ... 2 Kor. 1, 17) 
 
Na persoonlijke kennismaking met zijn talrijke Romeinse vrienden, was hij beslist van plan zijn belofte na te komen en zou hij alles in het werk stellen om ook de evangelisatie in Spanje door te voeren, want hij schrijft: 
 
Wij pochen niet op de arbeid door anderen verricht op een werkterrein dat ons niet is toegemeten. Maar ik hoop wel dat de groei van jullie geloof ons zal toelaten de omvang van het ons toegewezen gebied nog te vergroten en het Evangelie te verkondigen in nog verder gelegen streken! (2Kor.10, 15-16) 
 
Wil dit niet zeggen dat hij toen al - en wellicht reeds in de zomer van het jaar 57 te Filippi! - de uitbreiding van zijn werkterrein naar Gallië en Spanje op het oog had? - Waar elders in het Romeinse Rijk zou hij nog onontgonnen terrein kunnen aangetroffen hebben? In dezelfde Brief suggereert hij tevens dat de (eerder gierige) Korintiërs hem bij zijn verdere reis naar Italië, Gallië en Spanje, wel eens (financieel!) zouden mogen steunen, althans als hun geloof ondertussen "wat zou gegroeid zijn"! 
 
Mag men bovendien aannemen dat hij te Rome, voor zijn verdere geplande evangelisatie-reizen in de jaren 63-65, reeds een goede en betrouwbare helper uitgezocht heeft? Liefst een man die in Gallië en in Spanje, eventueel bij Latijn-sprekenden, ook als tolk voor de apostel zal kunnen optreden? 
 
De medewerker die daarvoor blijkbaar in aanmerking gekomen is, was Crescens (de Romeinse naam van een Galliër?). Het is overduidelijk dat er in elk geval in Gallië, tussen 63 en 65, reeds een aantal mensen tot geloof in Jezus moeten zijn gekomen. Vanuit de gevangenis te Rome schrijft Paulus immers in zijn voorlaatste brief, de "Tweede Timotheüsbrief" (4, 10), in de maand september van het jaar 66, dat zijn medewerker Crescens weer naar ... Gallië vertrokken is. 
 
(Volgens de latere Kerkgeschiedenis heeft diezelfde Crescens inderdaad in Gallië als bisschop gefungeerd.) 
 
Besluit 
 
Waar de teksten erover zwijgen, maar de reis naar Spanje nergens ontkend wordt, mogen we toch wel de hier aangevoerde verwijzingen ernaar laten doorwegen. In elk geval wie de Jood Paulus kent en de bovenvermelde teksten serieus neemt, hoeft er eigenlijk niet meer aan te twijfelen: de actieve apostel Paulus heeft niét twee jaren lang stil gezeten, hij evangeliseerde ook in Gallië en in Spanje. 
 
Oktaaf Boie, 
Lic. Germ. Filologie, Lic. Oosteuropese Taalkunde & Geschiedenis 
Noorweegse Kaai 41, 8000 Brugge.  
 
Nota's 
De schrijver van het boek "Handelingen", Lukas, vertelt later in dit boek alléén nog wat hij zélf heeft meegemaakt. Blijkbaar had hij echter al in het jaar 61 of 62 de apostel en de stad Rome verlaten. Hij vat op het einde van zijn boek toch nog vlug, in twee zinnen, samen wat er volgens hem - wel van horen zeggen! - tijdens het huisarrest van Paulus verder te Rome tot de lente van het jaar 63 gebeurde. (Hand .28,30-31) 
 
Wie méér wil weten over het leven en het karakter van Paulus kan bijvoorbeeld mijn boek "De Jood Paulus van Tarsus. Kennen jullie hem zo?" bestellen