Oswald Spengler en de teloorgang van onze westerse cultuur.

Verschenen in POSITIEF nr. 355 – OKTOBER 2005

​In zijn boek "Der Untergang des Abendlandes" (1918-22) geeft de Duitse cultuurfilosoof een geniale schets van de Wereldgeschiedenis, d.w.z. van de verschillende beschavingen die geleid hebben tot de toenmalige situatie van de Mensheid. Geconfronteerd met de loop van de geschiedenis van de verschillende beschavingen - die alle in mindere of meerdere mate bijgedragen hebben tot de vorming van onze Westerse Cultuur - kwam hij tot een ontstellend besluit. Het wees met name naar de teloorgang achtereenvolgens van de Egyptische, de Babylonische, de Grieks-Romeinse, de Arabische en de Indiaanse beschavingen. (Vreemd genoeg vermeldt hij de Hebreeuws-Joodse beschaving niet.) 
 
Door een grondige studie van de geschiedkundige feiten meende Spengler een steeds weerkerende evolutie waar te nemen: eerst opgang, dan bloei en ten slotte verval. Zoals de meeste filosofen maakte ook hij gebruik van een aantal specifieke termen die hij nodig had om zijn theorie uiteen te zetten. Het zijn voor ons wel heel bekende woorden, maar hij geeft ze een andere inhoud. Daarom is het misschien beter vooreerst dat eens nader te bepalen. Het eerste gegeven is, chronologisch gezien, "de Natuur", waartoe men ook de mensen in hun primitieve toestand moet rekenen. Het tweede is "de Cultuur". Mensen zullen, om in leven te blijven of om de kwaliteit van het leven te verhogen, de Natuur geleidelijk omvormen tot Cultuur. Zo kan een volk van de opbrengst van zijn werk leven, en eventueel kan het, als er voldoende scheppende krachten werken, volop ervan genieten. Bijvoorbeeld: een stuk oerwoud of braakliggende grond wordt "in cultuur" gebracht; of een brok rots wordt een "cultuurmonument".
 
Elk primitief natuurvolk moet door de besten van zijn zonen (of: dochters!) zo geleid worden dat het op een hoger niveau komt. Meestal worden die volksleiders daarbij nog geïnspireerd door de cultuur van een ander volk, d.w.z. door andere volken die in een eeuwenlange strijd tegen "de Natuur" al een hogere graad van Mens-zijn (humaniora!) bereikt hadden. Volken dus met wie men nauwe contacten onderhield, of die men, hetzij op vreedzame hetzij op gewelddadige wijze, annexeerde. 
 
Wij zijn gewoon alleen dan van "beschaving" te spreken als het gaat om de levensnoodzakelijke nuttige, technisch-uitgebouwde gegevens in levenscategoriën zoals politiek, landsverdediging, sociaalleven, economie enz. Maar als we het hebben over Kunst en Wetenschappen (Schoonheid & Waarheid), Moraal (Goedheid & goede zeden) Religie (Heiligheid en een aan God toegewijd leven) denken we meestal eerder aan "Cultuur". Bij de lectuur van Spenglers werk moet men zich echter enigszins losmaken van deze traditionele terminologie om de historisch-filosofische redeneringen van de auteur te kunnen volgen. Volgens hem zijn alle beschavingen afzonderlijke levensvormen of "organismen". En zoals elk ander organisme doorlopen ze noodzakelijk dezelfde levensfasen: ontstaan of geboren worden, opgroeien, bloeien, verwelken en sterven. Voor deze levensfasen heeft de auteur vier speciale Duitse termen bedacht: 1 ° Vorzeit (zoiets als de kinderjaren); 2° Kultur dat ingedeeld wordt in a) Fruhzeit (Jeugd) en b) Spatzeit (Volwassenheid); en daarop volgt dan vanzelf 3° Zivilisation (of: Ouderdom). 
Welke lading dekken deze vlaggen? 
 
"Vorzeit" is zoiets als een primitieve vorm van beschaving die echter mogelijkheden in zich heeft om hogerop te geraken dankzij inspanningen van individuen of groeperingen. "Fruhzeit" is reeds een prille vorm van cultuur waar allerlei natuurlijke talenten beginnen open te bloeien en een innerlijke drang aanwezig is naar hogere vormen van typisch menszijn. "Spatzeit" is daarna de periode van hoge bloei waarin schitterende culturele resultaten bereikt worden; waar scheppende geesten, maar ook een volk of groepen volken, enthousiast aan meewerken. Daarop volgt "Zivilisation": de maatschappij is oud en levensmoe geworden en de beschaving verstart geleidelijk, totdat ten slotte een terminaal dieptepunt wordt bereikt. Zoals de titel van zijn werk al liet vermoeden, concentreert Spengler zich op de laatste twee levensaspecten. Eerst is er nog bloei op alle gebieden van het dagelijks leven; met overheersing van het landelijke of kleinsteedse; met grote eerbied voor het leven en de gehechtheid aan eigen religie en aan de traditionele morele principes. Daarna duikt er meer en meer formalisme op. Er is overheersing van de stadscultuur met haar materiële rijkdom en haar gemakzucht. .. Met haar minachting voor allerlei vormen van de eigen religieuze en morele tradities die juist - in een eeuwenlange strijd! - voor de stevige basis van orde, welvaart, algemeen welzijn en hoge cultuur hadden gezorgd. Het einde is dan, steeds volgens de auteur, fataal de totale teloorgang van die beschaving ... 
 
Dit schema leek op te gaan voor de meeste hierboven geciteerde wereldbeschavingen; achtereenvolgens de Babylonische, de Perzische, de Grieks-Romeinse. Spengler ging dat nu ook toepassen op onze Westerse Christelijke Cultuur. Hij meende in zijn tijd al te zien dat het Avondland "de fase van bloei" achter zich aan het laten was; grosso modo sinds 1800. Het leek dus wel of hij de periode na de Franse Revolutie met zijn hoge idealen van Broederlijkheid, Gelijkheid en Vrijheid verantwoordelijk achtte voor de gestadige evolutie van onze westerse democratieën in de richting van vrijzinnigheid op alle gebied: geloof, moraal, sociaal leven enz. Het afwijzen van elke vorm van gezag, nihilisme, losbandigheid, materialisme ... En ten slotte vertoonde zich een gestadig groeiend individualisme met, als logische tegenhanger, een materialistisch socialisme, zowel van rechts als van links. 
 
Nu is, van in het begin en van alle zijden, door historici, door filosofen en door politici zware kritiek geoefend tegen Spenglers historische stellingen en voorspellingen. Dit belet niet dat wij in het Westen inderdaad sinds 1800 een steeds versnellende achteruitgang zien van onze Cultuur. Eerst nog voort terend op het verleden, culmineerde het in allerlei vormen van onze moderne democratieën, Minder en minder geniale leiders kregen de teugels in handen. Dankzij het algemeen stemrecht werd door de massa beslist wie het meest bevoegd was om als leiders van het volk op te treden. Het was te voorzien dat het meer en meer de demagogen waren die uiteindelijk zouden gaan bepalen wie de meest geschikte man was op de meest geschikte plaats! 
 
De ontwikkeling van de communicatiemedia in de 20ste  eeuw maakte dat helderziende politici deze media zouden gaan gebruiken, en eventueel misbruiken, om te bepalen wat nu eigenlijk strekte tot "heil van het volk". Normale uitwassen hiervan werden de Europese dictaturen en allerlei gruwelijke filosofische "-ismen" die ermee gepaard gingen en, gelukkig nog, voor hun eigen vernietiging zorgden. Maar zelfs in heel "normale" democratieën blijft het gevaar dreigen dat de basis van onze Westerse Cultuur en beschaving, de Godsdienst en de Christelijke Moraal, door roekeloze machthebbers opzij wordt geschoven. Waar nog niet zo lang geleden hoog van de toren geblazen werd dat bisschoppen en pastoors zich niet verder meer moeten bemoeien met "de politiek" en moesten blijven op het terrein van "geloof en zeden", daar zijn veel leiders van ons volk en politicasters nu zelf - steunend op de 50 % + 1- op het publieke forum getreden om met goede moed die onmisbare basis van onze Christelijke Westerse Beschaving te ondermijnen ... 
 
De ironie van de geschiedenis wil nu dat juist de historici, de filosofen en de politici - die toch de eersten waren om Spenglers "Cultuurfilosofie" globaal weg te redeneren! - juist diegenen zijn die het fatale Europese vervalproces, door hem voorspeld tegen het jaar 2000, met alle macht trachten in vervulling te doen gaan. Daarin vaak nog gesteund door sommige "theologen" en "exegeten". 
 
Moge de Heer ons geniale politieke mannen geven, zoals Thomas More, om dat zogenaamd fatale verloop van het proces te vertragen of zelfs om te buigen naar een nieuwe bloeiperiode. In de lange geschiedenis van het christelijk Europa zijn er nog meer dieptepunten geweest die men, in naam van het gezond verstand, en met de hulp van de Heer, te boven is gekomen! 
 
Oktaaf Boie
Lic. Germ. Filologie Lic. Oosteuropese Taalkunde & Geschiedenis
​Noorweegse kaai 41 8000 Brugge