Religie of Godsdienst?

Verschenen in POSITIEF nr. 356 – NOVEMBER 2005

Het bestaan van een grote verscheidenheid van religies bij alle volken, waarbij ontelbare individuen en groepen aangesloten zijn, is het voldoende bewijs voor het nut en zelfs voor de noodzakelijkheid van dergelijke typisch-menselijke culturele instellingen. 
 
We kunnen inzake religie zeven hoofdvormen onderscheiden die elk hun ontstaan, hun ontwikkeling, bloei en verval kunnen beleven, meestal afhankelijk van de invloedrijke persoonlijkheden en gemeenschappen die de dragende kracht ervan uitmaken. Het woord religie zegt het zelf: het bindt mensen samen (Latijn: re-ligare, Frans: re-lier) met het doel tot een normale leefbare samenleving te komen. 
 
Aan de hand van de zeven verzen van het Onzevader overlopen we deze zeven hoofdvormen om hierin een duidelijker inzicht te krijgen. 
 
7. "Vader ... verlos ons van het kwade!" (d.i. "Schakel alle wanorde en boosheid, in en rondom ons, uit.") 
 
Een politiek systeem bindt - goedschiks of kwaadschiks - mensen samen dankzij de activiteit van politieke leiders of staatslieden. Zij beseffen dat bij het volk of de gemeenschap waartoe ze behoren een gezamenlijk streven naar orde en harmonie noodzakelijk is om het samenleven zo goed mogelijk te doen functioneren, intern en extern. Dat is dus een eerste vorm van "religie". Het ware staatsmanschap is een zegen voor een volk, want het leidt zo mogelijk tot een maximale bloei op alle terreinen van het leven. 
 
Daarop kan echter - als bepaald door een natuurlijke wet - diep verval volgen. Bij minder goede of regelrecht slechte leiding, door wat men noemt politicasters of demagogen, kan desintegratie en verval optreden. Een volk dat bekwame staatslieden mist, zal op den duur ofwel noodzakelijk vervangen worden door een of ander buurvolk, ofwel in de klauwen terechtkomen van imperialisten of van een dictator. 
 
Democratie lijkt wel de beste regeringsvorm, op voorwaarde dan dat het volk (Gr. dèmos) intellectueel en moreel voldoende geschoold is om de besten onder het volk (Gr.aristoi) de leiding in handen te geven. Zodra echter handige volksmenners (Gr. dèmagagôgoi) de leidende functies overnemen, zal democratie ontaarden tot wanorde of tot complete chaos ... 
 
6. "Leid ons niet in bekoring ... " ("Geef ons de kracht om tegen bekoringen stand te houden.") Ook de militaire categorie kan een bindend element - d.i. een vorm van religie - zijn in een beschaving. Een volk dat, extern en intern, weerbaar is tegen eventuele verkeerde ideeën, destructieve strekkingen of stromingen, dankzij de rol die militaire leiders in hun land mogen spelen, kan een ware bloeitijd beleven. Vooral als het persoonlijkheden zijn die bovendien nog oog hebben voor de zes andere bindende factoren in de samenleving! 
 
Helaas, alles kan de weg opgaan van het verval, uitlopen op een geest van militarisme en tenslotte op een nietsontziende militaire dictatuur. 
 
De Geschiedenis - ook de recente! - heeft het ons geleerd: absolute macht in de handen van één man of van enkele mensen is een enorme verzoeking om dwang en geweld te gebruiken ... 
 
5. "En vergeef ons onze schulden, gelijk wij dat met medemensen doen." (Liefde dwingt ons!) Daarnaast kunnen zuiver sociale gevoelens, zoals familiale liefde, vaderlandsliefde, het bewustzijn van samen te horen door afstamming of op weg te zijn naar eenzelfde lotsbestemming, een sterke bindende factor, d.w.z. "religie" zijn. Hier is bloei te verwachten, althans als mannen en vrouwen, begaafd met een fijn ontwikkeld sociaal aanvoelen, de leiding krijgen, op familiaal, collectief, nationaal of internationaal vlak. 
 
Anderzijds dreigt evengoed hier de teloorgang van goede en gezonde relaties, zodra de band of de samenhang bepaald wordt door gevaarlijke maatschappelijke ideeën en bewegingen: discriminatie, eng nationalisme, atheïstisch socialisme of communisme en dergelijke. 
 
Het nationaal-socialisme heeft ons aan den lijve laten voelen hoever de sociale ontwrichting en de maatschappelijke ontaarding kan voortwoekeren; tot het waanzinnige toe! Daaruit valt voor de moderne mens - zowel gelovige als ongelovige - heel wat te leren! 
 
4. "Vader in de hemel, geef elk van ons toch ons dagelijks voedsel!" (Zorg voor het lichaam!) Marx heeft ons indertijd aangetoond hoe de economische factor, het verlangen naar eigendom, de zucht naar winst en bezit, meestal de geschiedenis van alle beschavingen in grote mate heeft beheerst. En het is duidelijk dat een collectief samenwerken van het grootst aantal individuen en ondernemingen - landbouwkundig en industrieel - tegelijk kan leiden tot hoge welvaart en op grond daarvan zelfs tot een hoogstaande algemeen-culturele bloei. Maar ook hier dreigt gevaar, indien ongebreideld kapitalisme, materialisme, corruptie en egoïsme - individueel of collectief - niet tijdig worden ontmaskerd, maar vrij en ongehinderd beginnen door te werken. Daar waar de economie stagneert, het verschil tussen arm en rijk toeneemt, werkloosheid dreigt, een groot deel van de bevolking beneden het bestaansminimum is geraakt, wordt door de mens gegrepen naar andere bindende factoren - andere vormen van "religie" dus - die redding beloven te brengen en het algemeen nut zullen dienen. Of misschien omgekeerd de maatschappij juist naar een totaal economisch bankroet of teloorgang voeren. 
 
De Mammon is een uiterst gevaarlijke afgod voor mens en maatschappij. Duivelszak is nooit gevuld. 
 
3. "Vader in de hemel, Uw heilige Wil geschiede!" (Schoonheid en Waarheid zijn echt nodig!) Voor velen lijkt de veiligste vorm van samenleven en samenwerken welbepaald die, waar Kunst en Wetenschap de mensen verenigt en het gezamenlijk verlangen gewekt wordt naar Schoonheid en Waarheid. Inderdaad, waar zowel Kunst als een onverdachte Wetenschap door velen - zowel door hoogbegaafden als door meer eenvoudige geesten! - gemeenschappelijk nagestreefd worden, kan men meestal een schitterende culturele bloei verwachten. En toch ... 
 
Het is maar al te waar dat schoonheid en waarheid heel betrekkelijke begrippen zijn. Waar het respect voor het echte Ware en Schone ontbreekt, en waar de inspiratie en de kracht van overtuiging of ontroering vanwege kunstenaars en wetenschappers achterwege blijft, zal bij een volk snel verval en zelfs algemene decadentie optreden. Indien alles "wat artistiek en wetenschappelijk kan", ook mag, is straks alleen nog van ontspoorde kunst en van totaal onbetrouwbare of zelfs hoogst-onveilige wetenschap sprake. 
 
Vrijheid is een moeilijk te handhaven ideaal op het punt van publieke voorlichting. Als de communicatiemedia - in al hun vormen - gestadig aanzetten tot onbeperkte vrijzinnigheid, verwildering en losbandigheid, wreekt zich dat onvermijdelijk op alle zeven terreinen van de samenleving. Een soort "vrijheid" die geen rekening houdt met vaste regels en gezonde normen en waarden, bedreigt meer en meer ons geestelijk en zelfs ons materieel leefmilieu, onze fysische en psychische gezondheid, de toekomst van persoon en gemeenschap. 
 
2. "Vader, dat Uw Rijk van Gerechtigheid toch onverwijld moge komen!" (En Goedheid!) 
 
Een andere vorm van "religie" bestaat in het zich persoonlijk en gemeenschappelijk inzetten voor hoogstaande juridisch gegarandeerde morele normen en levenswaarden. De onvolkomenheid echter van ons denken, de ontoereikendheid van onze daadkracht - zeg maar: onze feitelijke zondigheid - dwingt velen ertoe om absolute vormen van Moraal, zoals die van "de Bergrede" van Jezus van Nazareth, te beschouwen, weliswaar als een mooi, maar dan toch onbereikbaar ideaal. Liever houdt de mens zich aan een "ethiek naar mensenmaat", die uiteraard tal van filosofisch-ondersteunde compromissen toelaat, en vaak getuigt van zo'n verregaand relativisme en zo'n tekort aan logica, dat ze het normale, aan gezonde normen gebonden morele leven in groot gevaar brengt. 
 
Allerlei vormen van neohumanisme, new age, occulte of semi-occulte oosterse stromingen, bewegingen en activiteiten hebben het gezonde streven naar een meer menselijk leven, naar "humaniora", bij vele, al te lichtgelovige mensen lelijk in diskrediet gebracht ... Ze dreigen zelfs het uiterste minimum aan moreel aanvoelen - de bij alle mensen immers aangeboren natuurwetten, of de Bijbelse Tien Geboden - als verwaarloosbare ballast te beschouwen en overboord te gooien. De natuurlijke Wet van opkomst, bloei en decadentie laat hier, helaas, uiteindelijk toe heel vaak ernstige vormen van immoraliteit en bestialiteit te verwachten ... Als de mens, of de maatschappij, zélf mag bepalen wat goed of wat slecht is ... - als men gegeten heeft van de "Boom van de Kennis van goed en kwaad" - kan men letterlijk alles verwachten, behalve ... het Goede. 
 
1. Vader in de hemel, Uw Naam moge door ons en door alle mensen verheerlijkt worden!" 
 
Een vorm van religie, die meestal in het gewone taalgebruik voor zich alleen de term "religie" opeist, is de Godsdienst. Vanwaar die betekenisverenging van het woord "religie"? Dient men zijn God dan niet op alle terreinen van het dagelijks leven? 
 
Overal, bij alle volken en rassen, blijkt deze vorm van samenhorigheid en samenleven aanwezig te zijn. Ze speelt een essentiële, bindende rol om, zowel de persoon als de gemeenschap, op een geordende veilige weg door het leven en daarlangs naar een hoger, ja eeuwig leven te leiden. Alle uitingen van religie die met de ware God - of met een of ander "opperwezen" - te maken hebben, verwijzen de gelovige mens steeds naar een hogere macht die absoluut boven de primitieve persoon, maar ook boven de hoogontwikkelde persoonlijkheden in de mensenmaatschappij staat. Een macht die waarlijk het opperste gezag in de wereld vertegenwoordigt; een gezag dat nooit door de evenmens - de gelijke dus van al de anderen - kan of zelfs mag uitgeoefend worden. 
 
Nergens duiken er echter zovele bedrieglijke stromingen en verschijnselen op als hier. De Antichrist zet de mensen ertoe aan "te worden wat hij (of zij) eigenlijk al is", "in eigen kracht, zich boven zichzelf te verheffen", "zijn eigen heil te bewerken, van onder uit" ... Maar hij haalt de door hem verblinde mensen eerder neer tot het geloven in bespottelijke, utopische verbeeldingen, of zelfs tot iets wat wel erg goed gelijkt op goddeloze zelfverafgoding. Het gezag van een opperwezen - God, Allah, een of andere afgod, de wereldgeesten - wordt dan meestal aangewend en misbruikt alleen om eigen aardse doelstellingen te verwezenlijken, zo mogelijk op de zeven gebieden van het leven. 
 
De drievoudige algemeen-menselijke zucht naar Macht, Eer en Geld speelt helaas ook hierbij een funeste rol. Fatalisme, zelfverafgoding, chaos, verblindheid, gewetensdwang, fanatisme, terrorisme, moord en zelfmoord zijn maar al te vaak de levensbedreigende nevenverschijnselen ervan. 
 
Elk volk houdt uiteraard vast aan zijn heilige - of voor heilig gehouden - tradities; en de meeste mensen wensen er geen afscheid van te nemen. Integendeel elke mens verabsoluteert gewoonlijk zijn eigen religie en acht het nodig alle andere religies tegen te spreken ... te ondermijnen, weg te vegen. Het religieus fanatisme kan zo ver gaan dat men het als zijn heilige plicht beschouwt leidende figuren van eigen of van andere religies af te slachten of allerlei vormen van geweld te zaaien of nog - op kleinere of grotere schaal - etnische zuiveringen of genocides door te voeren ... 
 
Hoe ver staat dit af van alles wat de Heer Jezus en Zijn Blijde Boodschap  de mensen van goede wil leert; hoe ver van het Eeuwige Heilsplan dat onze liefdevolle hemelse Vader met alle mensen voorheeft. "Gaat en getuigt ervoor, in woord en daad, en wenst iedereen Mijn Vrede, Mijn Vreugde en Mijn Liefde toe !" zo luidt het in Gods Woord. 
 
Wie Jezus geestelijk en daadwerkelijk begint te volgen, zal zélf - in eigen leven en bij anderen - ondervinden dat alleen deze Blijde Boodschap die van de ware God kan zijn. Het delen in de eeuwige Heerlijkheid van God Zelf dat de gelovigen te beurt zal vallen, wordt alleen door het daadwerkelijk geloof in de Heer Jezus veiliggesteld. 
 
In alle zeven categorieën van het menselijk leven kan iemand - in de kracht van de Heilige Geest - inderdaad hoogtepunten bereiken. Maar omgekeerd, zonder enige band met God en Zijn gebod loopt de mens veel kans op het gebied van religie, ethiek, intellectueel leven, weerbaarheid ... af te dalen tot de brutaalste vormen van inhumaan gedrag. 
 
Stemt dat niet tot nadenken? Voelen wij ons, als gelovigen, niet verantwoordelijk voor de goede gang van zaken, rondom ons of verderaf? Jegens ouderen en leeftijdgenoten, maar vooral tegenover onze jongeren? Is ons diepste verlangen niet mee te werken aan bloei op die zeven gebieden van het leven? Nodigt de Heer ons niet juist dààrtoe uit met de leuze: "Zoek eerst de Koninklijke Heerschappij van God! En het overige ... zal u toegeworpen worden!" Of is "het Rijk Gods" - verstaan als eredienst - datgene wat zogenaamd alléén nog voor christenen gelden moet? En is dan al het andere - wat onze liefdevolle hemelse Vader ons dan, op de koop toe, schenken wil - te verwaarlozen of, erger nog, van de hand te wijzen? 
 
Vaak is het zo dat gelovige mensen wel willen, maar niet zien hoe en waar ze zich actief kunnen inzetten, of dat ze persoonlijk geremd zijn door een vaag gevoel van onvermogen. Daarom juist is het zo belangrijk dat mensen elkaar zoeken, gezamenlijk gaan nadenken, met elkaar afspreken wat er concreet gedaan kan worden en ten slotte ook gezamenlijk aan de slag gaan! En vooral waar onverantwoordelijke mensen, op roekeloze wijze, de verdere bloei, de instandhouding en de verdere beleving van de hoogste - en dus christelijke! - levenswaarden hopeloos in gevaar dreigen te brengen. 
 
Het gaat erom de inhoud van de zeven verzen van het door ons toch dagelijks gebeden Onze Vader in heel concrete daden om te zetten, hier en nu. 
 
Alles tot verheerlijking en heiliging van Gods Naam! A. M. D. G. 
 
Oktaaf Boie,
Lic. Germ. Filologie, Lic. Oosteuropese Taalkunde & Geschiedenis
​Noorweegse Kaai 41, 8000 Brugge.