Bisdom Hasselt : 50 jaar onderweg (deel 2)

Verschenen in POSITIEF nr. 470 – MAART 2017

Een wereld in verandering
 
Het zal wel voor niemand een geheim zijn, dat de Kerk op dit ogenblik een bijzonder moeilijke tijd doormaakt. Ze is sinds Vaticanum Il de weg opgegaan van een noodzakelijke vernieuwing. En nu wordt heel die oude instelling plots dooreengeschud. Voorheen het vaste anker, de stevige boei of het schip dat ons veilig door de storm voer, geeft de Kerk de indruk geen zekerheid meer te geven. Hoe groot het optimisme en de verwachting na het concilie bij de gelovigen ook was, de zeventiger jaren - vooral op het einde - laten al heel wat ontmoediging zien, die alleen maar met de tijd is toegenomen.
 
Maar ook de tijdgeest en diverse ontwikkelingen in het maatschappelijk leven hebben bijgedragen tot heel wat onzekerheid en verwarring. De ontkerkelijking was daarvan het onvermijdelijk gevolg. Zelfs priesters, religieuzen en geëngageerde leken lieten het afweten. Er waren nog nauwelijks nieuwe roepingen of intredes. De meeste congregaties en orden sloten dan ook hun noviciaatshuizen en tal van kloosters.
 
Ooit kon men nog spreken over de Kerk als 'de bloeiende wijngaard', nu lijkt alles eerder op een 'uitgebloeide wijngaard'. Als men er de geschiedenis van de Kerk op naslaat, moet men teruggaan tot voor de Franse revolutie (1789) om een gelijkaardige situatie te vinden.
 
In Limburg nam de terugval van het kerkelijk leven aanvankelijk niet zo een vaart als in de andere provincies met grotere stedelijke concentraties. Dit zou stilaan veranderen, mede door de opkomst van de mijnindustrie. Dit was de reden waarom onder monseigneur Broekx een echte arbeidspastoraal werd uitgewerkt. Hij heeft mee gestalte gegeven aan de christelijke arbeidersbeweging voor Limburg. Zo hoopte men meer greep te krijgen op de mijnparochies. Ook probeerde men priesters, die werkzaam waren in Luik, naar Limburg te halen. Luik had immers reeds een aantal decennia voor Limburg een mijnindustrie.
 
Dan was er nog het probleem van de migranten. Vooreerst de instroom van arbeiders uit Polen, Italië en Spanje. iedere gemeenschap vierde eucharistie in haar eigen taal en met hun eigen ritus. Het proces van integratie verliep dan ook moeilijk en vroeg meerdere generaties. Vanaf 1963, na het akkoord met Turkije en Marokko, kwam Limburg dan ook nog eens in aanraking met de islam en werd deze provincie multicultureel.
 
Het dictaat van de tijdgeest
 
De impact van de tijdgeest op de samenleving in de zestiger jaren en ook nadien is duidelijk zichtbaar. Meer dan ooit is alles in onze samenleving voortdurend in beweging, vluchtig, fragmentarisch. Dit leidde onvermijdelijk tot waarden- en normvervaging, relativering, nivellering en oppervlakkigheid.
 
Bij velen ontstond een onweerstaanbare drang om dingen aan te passen, te veranderen, te vernieuwen. Het was bijna 'een must' om mee te zijn, bij de tijd te zijn. Wie hiertegen inging werd beschouwd als bekrompen, preuts en conservatief.
 
De tijdgeest beïnvloedde ook het denken en handelen van de Kerk. De levensstijl en levensgewoonten van de christenen veranderden. Duidelijke kerkelijke richtlijnen en morele voorschriften maakten plaats voor de ideologie van de persoonlijke gewetensvrijheid. Vroegere gedragsregels bijvoorbeeld in verband met vasten, nuchter blijven en zondagsplicht werden niet zo strikt meer geïnterpreteerd en nageleefd. Geloofswaarheden kwamen ter discussie of werden op de helling gezet. Mensen die heel hun leven gebouwd hadden op zekerheden van geloof, op essentiële geloofsgegevens, voelen dat dit alles rondom hen in vraag wordt gesteld en zijn vastigheid verliest. Vandaar de veelgehoorde reactie: we weten niet meer wat we moeten denken en geloven. In de catechese en de verkondiging deed het horizontalisme zijn intrede. God kwam nauwelijks nog ter sprake en men beperkte zich grotendeels tot het doorgeven van waarden en een bepaalde maatschappijvisie. Weinig profilering of onderscheid, maar neutraliteit leek wel de boodschap. De meer anonieme kledij van priesters en religieuzen, daterend uit die tijd, was daar ook een voorbeeld van.
 
Naast oecumenische overwegingen bepaalde de tijdgeest zelfs de herinrichting van het kerkinterieur: het tabernakel werd verplaatst en kwam minder centraal te staan om zogezegd de aandacht niet af te leiden van de altaartafel en de lezenaar, er kwam een andere opstelling van het zangkoor en van de plaatsen van de aanwezigen, knielbanken werden zitstoelen. Hier en daar werden heiligenbeelden, communiebank, preekstoel en ander kerkmeubilair verwijderd en zomaar doorverkocht aan opkopers of geïnteresseerden voor privé-bezit.
 
Verder werd er volop geëxperimenteerd met de liturgie. Sommigen herinneren zich nog de jeugdvieringen met choreografie en beatmuziek en waarbij de Schriftlezingen werden vervangen door profane lezingen. Meer en meer verdween alzo de sacrale sfeer uit het kerkgebouw ten koste van de eerbied en de ingetogenheid.
 
Men kan zich niet van de indruk ontdoen, dat de Kerk zich liet leiden door een zeker 'pragmatisme' of 'opportunisme' in de hoop de tanende belangstelling voor het godsdienstige en de geringe opkomst voor de liturgische diensten te doen keren.
 
Nog steeds komt deze pragmatische en opportunistische ingesteldheid af en toe om de hoek kijken, zoals bij de aanpak van de roepingencrisis. Dat juist nu de discussie weer oplaait rond de zinvolheid van het priestercelibaat zegt voldoende. In deze tijd, waarin de seksualiteitsbeleving overbeklemtoond wordt, zou onthouding voor velen niet langer haalbaar zijn en zelfs tegennatuurlijk. Tal van bisschoppen pleiten dan ook openlijk voor de afschaffing van deze verplichting, terwijl het juist hun zorg zou moeten zijn de eigenheid en de specifieke betekenis van het celibaat als getuigenis van totale beschikbaarheid in het licht te stellen. Tegelijk willen zij het ambt ook openstellen voor vrouwen om tegemoet te komen aan de steeds luider klinkende roep van allerlei individuen en organisaties, die ijveren voor de emancipatie en de rechten van de vrouw.
 
Huidige maatschappelijke ontwikkelingen
 
Naast de tijdgeest, die de Kerk in de greep houdt, zijn er ook de huidige maatschappelijke ontwikkelingen. Wat in de zeventiende eeuw het inzicht was van een flinterdunne bovenlaag van intellectuelen en in de negentiende eeuw steeds meer veld won, zou in de twintigste eeuw gemeengoed worden.
 
Door de opkomst van de moderne wetenschap en techniek werd een seculariseringsproces op gang gebracht: het zelfstandig worden van de wereld en verdwijnen van God uit het leven van de mensen. Hierdoor werd religie minder vanzelfsprekend, het belang ervan en de sociale betekenis steeds kleiner.
 
Op onze dagen ziet men daarvan op alle vlakken de ingrijpende consequenties: de samenleving bevordert niet langer de godsdienstigheid, de Kerk kan niet langer rekenen op allerlei maatschappelijke stutten, de enkeling is voor zijn godsdienstige overtuiging grotendeels op zichzelf aangewezen, geloven wordt steeds meer een privé-aangelegenheid. Ook de globalisering en mondialisering van de samenleving heeft een grote invloed gehad op het godsdienstig leven van de mensen. Doordat grenzen vervaagden en men in bezit kwam van moderne communicatiemiddelen kwam men in contact met andere volkeren en culturen en dus ook met andere ideologieën, overtuigingen en godsdiensten. Dit leidde tot meer openheid en respect voor de rijkdom van andere tradities en geestesstromingen, maar ook tot relativering van eigen opvattingen en zelfs in vraagstelling van een objectieve waarheid. Vandaar veelgehoorde slogans als 'wij geloven toch allemaal in dezelfde God' en 'alle godsdiensten zijn gelijk'. Eén overheersende levensbeschouwing maakte alzo plaats voor meer pluralisme of pluriformiteit: een grotere verscheidenheid in geloofsuitingen en overtuigingen.
 
Door de groeiende welstand tenslotte nam ook het materialisme en het individualisme in grote mate toe. De impact van al deze ontwikkelingen is duidelijk: de afbrokkeling van de kerkbetrokkenheid, die zich uit in de voortdurende daling van het aantal aanwezigen in de eucharistieviering op zondag.
 
Ondertussen is ook de geloofwaardigheid van de Kerk in ernstige mate aangetast. De schandaalsfeer rond bepaalde priesters, de jarenlange 'doofpotoperatie' en het meten met twee maten en gewichten vanwege de kerkelijke overheid heeft geleid tot heel wat gezichtsverlies, wantrouwen en ontgoocheling bij vele gelovigen.
 
De christenen zijn een kleine minderheid geworden midden een onverschillige en soms vijandige wereld ... De situatie is enigszins vergelijkbaar met die van het Joodse volk in Egypte en in ballingschap, verdreven van hun grondgebied, miskend en zuchtend onder het slavenjuk. Ook voor hen waren het donkere tijden en zwarte bladzijden uit hun geschiedenis. Maar juist dan zond Jahweh profeten om het volk te herinneren aan Zijn belofte van nabijheid en trouw. En ja hoor, het Exodus- of Uittochtverhaal toont aan hoe God Zijn belofte gestand deed. De Israëlieten waren getuige van Zijn bevrijdend handelen en mochten tijdens hun tocht door de woestijn ervaren hoe Jahweh met hen meetrok en hen zou binnenleiden in het Beloofde Land.
 
De grote 'beweging' waarvan de bijbel getuigt, kan ons bemoedigen: na de zondvloed, na de ballingschap, na het verval van het koningschap in Israël, na de verwoesting van de tempel van Jeruzalem en ja, zelfs na de kruisdood van Jezus, heeft God een nieuw begin gemaakt. Ook vandaag zegt de Heer, te midden van de crisis: 'Zie, Ik ga iets nieuws maken, het is al aan het kiemen, heb je het nog niet gemerkt?' (Jes. 43,19).
 
Een eindpunt of keerpunt?
 
Nu wij ons als christenen bevinden in een weinig comfortabele positie, zijn er twee manieren om te reageren. Het meest voor de hand liggend is enkel stil te staan bij wat verloren ging of bij de moeilijkheden die zich voordoen. In dit geval blijven we hangen in angst, weerstand of verzet en komen we niet verder. Er blijft ons niets anders over dan in een foetushouding in bed te kruipen en een potje te janken. Ofwel zien we de toestand, waarin we terechtgekomen zijn als een kans, een hefboom tot iets nieuws en geloven wij in een wending of keerpunt.
 
Het komt erop aan hoe je naar de situatie kijkt en welke betekenis je eraan geeft. Eenmaal we onze negatieve bril hebben opgezet, dringen de 'Jobs-tijdingen' als druppels door een lekkend dak naar binnen ... Het loont dan ook de moeite eens een andere bril op te zetten. Dat betekent niet dat we blind zouden zijn voor de harde realiteit. Maar die andere bril doet de hoop leven, dat er meer mogelijk is dan we zien en denken. Met een positieve bril ontstaat er weer toekomst en ligt de weg vooruit weer open, misschien helemaal anders dan verwacht!
 
De crisis binnen de Kerk moet doorstaan en beleefd worden als een genade, een moment van waarheid. Zo kan zij een loutering en zuivering zijn, die nodig is om weer de juiste accenten te leggen en weer met enthousiasme aan de slag te gaan. Een crisis is niet per se iets negatiefs. Zij kan een heilzaam en therapeutisch effect hebben en een wending teweegbrengen, waaruit iets nieuws geboren wordt.
 
De huidige crisis betekent dus geenszins het failliet van de Kerk, althans niet van de Kerk zoals ze door Christus is gewild en bedoeld. Cruciaal is wel dat zij ingaat op de nieuwe uitdagingen en noden die zich stellen, en dat zij inziet dat een bepaalde Kerkgestalte daar niet langer aan beantwoordt.
 
Wie gevoelig is voor taal heeft reeds lang gemerkt dat er de laatste tijd veel woorden worden gebruikt, die beginnen met 'post'. Men spreekt over post - industrieel, post - modern, post - christelijk tijdperk. Dit soort taalgebruik wijst erop dat we ons momenteel op een breukvlak bevinden, d.w.z. dat wij het einde beleven van een bepaalde periode en dat zich een nieuw tijdperk aankondigt. Het is dan ook nodig na te denken over het vormgeven van de Kerk in de overgang naar dit nieuwe tijdperk, dat niemand kent!
 
Olav Vandebril, priester.