Kerkelijke leer over medische vraagstukken wereldvreemd of werken aan menselijkheid

Verschenen in POSITIEF nr. 429 – FEBRUARI 2013 

​Een reactie op het artikel in Kerk en Leven, 12 december 2012. pag. 12-13 
 
De titel en de aanhef vatten het standpunt van de Kerk tendentieus samen, harde normen en verboden. De argumentatie van Schotsmans en anderen is duidelijk, we gebruiken een gezagsargument want zogezegd staan we in de traditie van Vaticanum II, en de fundamentele argumentatie van de kerkelijke leer met name over de waardigheid van de menselijke persoon wordt niet aanvaard. De aangegeven reden is merkwaardig: 19.469 vrouwen zijn er die zich laten behandelen en daarvan krijgt één op drie een kind. En dan wordt provocatief aangehaald dat de Kerk IVF beschouwt "als een aanslag op het leven". 
 
Het aangehaalde voorbeeld is uiterst extreem: geen overtollige embryo's, wel invriezen en in meerdere cycli inplanten. Het feit dat er dan toch nog twee kinderen geboren zijn mag tot de gelukkige uitzonderingen behoren. En inderdaad een kind is steeds een geschenk van God. Dat de grootvader zijn kleinkinderen in de armen sluit is vanzelfsprekend en heeft met de zaak - behalve emoties opwekken - niets te maken. 
 
De redenering van Schotsmans is deze: Normen zijn altijd gebonden aan de situatie en moeten bedoeld zijn om zoveel mogelijk de menselijkheid te bevorderen. Soms moet je het onvolmaakte doen. Neem nu in-vitrofertilisatie. En ook: Er zou externe controle bestaan? De wet zou stellen dat het geboren worden van meerlingen moet worden vermeden. Daaruit wordt dan afgeleid: volstrekt geen sprake van zelfbeschikkingsrecht. 
 
Misschien passen toch enkel nuances. Inderdaad, het gaat om de menselijke waardigheid vanaf de ontvangenis tot aan de natuurlijke dood. Onvruchtbaarheid is een diep lijden. Verbazend is dan dat diezelfde moraaltheologen zo tolerant staan tegenover het massaal gebruik van contraceptiva, met name deze die een hoog percentage onvruchtbaarheid met zich meebrengen - gelukkig meestal tijdelijk - zoals de hormonale vormen. Het is net deze contraceptie die - door toenemende promiscuïteit - mee oorzaak is van soa met meer dan eens mechanische steriliteit voor gevolg. Intussen is voldoende aangetoond dat condooms de verspreiding van deze soa niet doen verminderen. 
 
Wordt verantwoord omgesprongen met technieken van medisch begeleide bevruchting? Zijn de daaraan bestede naar schatting minstens € 100 miljoen terecht? Het college van geneesheren dat moet toezien op het zinvol gebruik van deze technieken stelt in een document voor de Hoge Gezondheidsraad (2010 HGR 8632) dat de toegankelijkheid zonder  toetsing kan leiden tot behandelingen die niet noodzakelijk zijn en dat behandelingscriteria nog moeten worden voorgesteld. 
 
Toch werden er tot op heden concreet geen stappen gezet. In een wetsvoorstel (23/10/2012) van senator Sleurs wordt gesteld dat slechts 16,67% van de behandelcycli succesvol zijn en dat het gebruik van deze technieken 33% boven het Europees gemiddelde ligt; er zijn dubbel zoveel centra actief dan in de wettelijke programmering is voorzien. 
 
Het argument van Schotsmans dat er controle is op het terugplaatsen van meerdere embryo's, is geen wet, maar een reglementering in het kader van terugbetaling van deze zeer dure prestaties. In realiteit is er geen enkele controle, noch op deze centra noch op hun werking en zeker niet op de redenen om deze technieken toe te passen. De enorme bedragen die ermee gepaard gaan enerzijds en agressieve atheïstische ideologen anderzijds spelen een grote rol in experimenten op de beginstadia van de mens. De menselijke waardigheid verdedigen is dus helemaal niet pleiten voor harde normen en verboden zoals de titel zegt. 
 
De eerbied die onze ouders en vooral de moeders tegenover de natuur betoond hebben staat garant voor de menswaardigheid van de behandelingen die de Kerk wél aanvaardt. 
 
Het instrumentalisme zoals invriezen en vernietigen van embryo's wanneer "keuzes" moeten worden gemaakt, doet daarentegen afbreuk aan de fundamenten van de menswaardigheid. Hetzelfde is waar voor ouders die de moed hebben elk mensenleven zoals het komt uit Gods hand te aanvaarden. De roep om afwijkingen te aborteren is omgebogen tot quasi een 'verplichting' tot abortus. Geneesheren stellen niet voor om genetische testen te doen, ze zetten vrouwen onder druk met afdreiging. Het vergt moed om neen te zeggen. Vergeten we niet dat Jerome Lejeune, die de eerste tests voor opsporing van trisomie 21 (mongolisme) heeft ontwikkeld, dit deed om zo vroeg mogelijk therapeutisch te kunnen ingrijpen. Intussen heeft zijn studiecentrum reeds ontdekt dat ook "normale" mensen met trisomie 21 voorkomen. Mochten universitaire centra meer in research investeren, dan kon men wellicht deze handicap grotendeels genezen. Maar neen, aborteren is goedkoper. Voorlichting van ouders door geneesheren is summier en quasi onbestaande. De druk om bij de minste afwijking, ook deze die behandelbaar zijn zoals een hazenlip, wordt toch geaborteerd. Dit werd breed uitgesmeerd in de panorama-uitzending "als het geen kind wordt". Daarin gaat het ziekenhuis waar Schotsmans zich zo mee verbonden voelt vooraan. 
 
Het gaat er dus niet om dat ouders met kinderwens in de kou moeten blijven staan. Denken dat we elk lijden zullen kunnen wegnemen is illusoir. En wat van die vijf gezinnen uit zes waar deze technische hoogstandjes tot niets leiden, en wat van al deze tientallen beginnende levens die intussen wel opgeofferd werden? Wat met de psychische belasting van vooral deze vrouwen bij kunstmatige bevruchtingsprogramma's? 
 
Hoe vaak zijn die niet oorzaak van scheiding? Soms zelfs van een abortus van een diep gewenst kind, maar 'te laat' kunstmatig verwekt, omdat de relatie dan al onder al de druk is gebroken. Mild? 
 
Het gaat dus niet om onbuigzaam of milder, het gaat om de essentie van een ideologie waarbij wij als christenen geloven dat we uit Gods hand komen. Dat we als man en vrouw aan elkaar geschonken zijn om de vruchtbaarheid als geschenk en opdracht te beleven. Voor hen die vruchtbaar zijn in vreugde en verantwoordelijkheid, voor hen die minder vruchtbaar zijn door behandelingen die de vruchtbaarheid zo optimaal mogelijk maakt. IVF heeft tenslotte ook weinig nog met geneeskunde te maken. IVF geneest de onvruchtbaarheid immers geenszins, maar biedt enkel een soort ersatz. Wat geneeskunde wél kan, is wat ik onlangs op een geboortekaartje las: een bedanking aan de fertiliteitarts, die blijkbaar de baarmoeder operatief had voorbereid op een mogelijke innesteling, en een bedanking aan een Sensiplan-consulent, die het koppel met succes had geleerd wanneer de kans op conceptie het grootste was. Dàt is geneeskunde. 
 
Reeds meer dan 5 jaar weigeren de fertiliteitcentra een methode om de vruchtbaarheid te herkennen (sensiplan®) te gebruiken om hun patiënten een meer optimale uitkomst op hun verminderde vruchtbaarheid aan te bieden. Op welke morele gronden deze weigering steunt is niet duidelijk. Dat Schotsmans dit verzwijgt is een duidelijk gebrek aan objectiviteit. De helft van patiënten die nu aan gevaarlijke vruchtbaarheidsbehandelingen worden blootgesteld, zouden op die manier kunnen worden geholpen. Uiteraard betekent dit een belangrijke terugkeer naar ethische geneeskunde. Moraal is niet - wat Schotsmans al decennia lang verkondigt - dat of een daad goed of slecht is afhangt van de gevolgen of de situatie (situationisme). Een daad is inderdaad ook en in de eerste plaats objectief goed of slecht. De aangehaalde voorbeelden tonen overduidelijk dat we met het situationisme belanden in een moraal à la carte. Er is altijd een reden om in "deze situatie" een daad moreel te rechtvaardigen, zelfs al gaat ze gepaard met perverse neveneffecten zoals het direct doden van embryo's of indirect na invriezen. Dit heeft niets met gewetensvrijheid te maken, maar met gewetensmisvorming. Dit heeft niets met het meest menselijke te maken, maar met het ontmenselijken en herleiden tot "iets" van wat in wezen Gods "kind" is. 
 
Alleen de Kerk roept nog op om het aborteren van onschuldigen stop te zetten. Welk recht heeft iemand om het menselijk leven dat uit Gods hand komt, te vernietigen? Dat de Kerk onverminderd en in absolute normen opkomt voor wie geen stem heeft, is maar normaal. Iets minder doen zou verraad zijn aan Gods schepping waarvan wij de medewerkers zijn, maar zonder ons in de plaats te stellen. Ook hier is het goed het boek Genesis te herlezen: de vruchten van de boom van de kennis van goed en kwaad zijn aanlokkelijk. Eva at ervan, toen gingen hun ogen open. Het op grote schaal vernietigen van beginnend mensenleven en dit als moreel verantwoord voorstellen, is het grootste kwaad dat onze tijd kenmerkt. Dit fundamenteel kwaad aanbevelen omdat het zogezegd op menswaardigheid gericht zou zijn en men er daarom volgens Schotsmans creatief mee moet omgaan, is een verschrikking. 
 
Misschien past het hier kerklerares Hildegard van Bingen te citeren: 
 
"Het feit dat de wonden van Christus open blijven, is de fout van de priesters. Zij verscheuren mijn gewaad omdat zij de Wet, het Evangelie en hun priesterlijke plicht overtreden. Zij nemen de schittering weg van mijn mantel omdat zij de regels die hen opgelegd werden, geheel verwaarlozen. Zij bevuilen mijn schoeisel omdat zij geen rechte wegen gaan, namelijk de harde en veeleisende wegen van de gerechtigheid, en zij geven evenmin een goed voorbeeld aan degenen die aan hen onderworpen zijn. Toch vind ik in sommigen de schittering van de waarheid'. En ik hoorde een stem uit de hemel die zei: 'Dit beeld stelt de Kerk voor. Daarom, o mens die dat alles ziet en die klachten hoort, verkondig het aan de priesters die bestemd zijn om het volk Gods te leiden en te onderrichten en tot wie, zoals tot de apostelen, gezegd werd: 'Gaat uit over de hele wereld en verkondigt het evangelie aan heel de schepping' (Mc 16,15)." (Brief aan Werner von Kirchheim en zijn priester-gemeenschap: PL 197, 269ss) 
 
Dr. L. Kiebooms 
Schaapsdries 28 
3600 Genk.