De kindsheid van Jezus

Verschenen in POSITIEF nr. 431 – APRIL 2013 

​In het boek van Paus Benedictus XVI
Onder de bescherming van de Maagd
 
Na het magistraal werk Jezus van Nazaret, dat betrekking had op de laatste week in het leven van Christus was er niets meer verwacht dan het nieuw boek van de Paus over de eerste week.
De Passie wordt in het grootste detail en over verschillende hoofdstukken verslagen in de vier evangelies. 
De week van de geboorte beslaat slechts een pagina bij Mattheüs, twee bij Lucas, en dat is zowat alles. Nochtans concentreren de meest populaire feesten van de christelijke vroomheid zich daarin. Geliefde feesten voor wie zelfs geen of weinig herinnering meer hebben aan hun godsdienst: de Boodschap, het Bezoek, Kerstmis, de Onnozele kinderen, de Openbaring, de Opdracht in de tempel. 
Welke ongeziene plaats vindt zij in de kunst en in de iconografie! De schilders leven zich als het ware ten voeten uit door deze evenementen weer te geven die bekend zijn als de vreugdevolle mysteries. 
 
De kindsheid van Jezus is een moeilijk onderwerp. We begrijpen dat de Paus dit heeft bewaard tot het einde. Het zo sober verslag wordt aan alle fantasieën, aan alle vergissingen blootgesteld en God weet dat de laatste twintig eeuwen heel vruchtbaar zijn geweest. 
Het is als een uitgelezen wild voor de "historische kritiek", die ontelbare argumenten uit de algemene geschiedenis kan trekken, de algemene geschiedenis van de vergelijkende godsdiensten, van de wetenschappelijke mythologie en van de filologische wetenschap van de Schriften en de gewoonten uit de Joodse wereld. 
De inzet is van kapitaal belang omdat het gaat over het centraal mysterie, de Menswording. 
Ofwel is Jezus God, ( en mens) vanaf zijn conceptie ofwel is Hij gewoon mens, bijzonder vriendelijk, die een ongelukkig einde heeft gekend. 
 
Wij openen dus met een zekere spanning het boek van de Paus dat hij ondertekent in zijn dubbele hoedanigheid van Paus en van "privé" theoloog. Het is heel verschillend van zijn vorige. Het presenteert zich niet als een vormelijk leerboek, maar eerder als een vervolg van homilieën of geestelijke meditaties, die een geloofsdraad verbindt. Dit vermogen is de nodige onderbouw voor het juist begrijpen van deze tekst. Praestet fides supplementum sensuum defectui. Zonder geloofskennis komt het verhaal over als een legende of een weefsel van ongerijmdheden. Wetenschap is ook nodig. Op zijn eigen vaste wijze weeft de Paus het Oud Testament aan het Nieuwe als één enkele Openbaring. Hij doet niet alleen zoals Mattheüs die de woorden van het Evangelie bevestigt met citaten van psalmen of van profeten. Inderdaad, in de ogen van de joden of van de moderne exegese betekenen deze profetische woorden op niet eentalige manier de toekomstige elementen. Het zijn geen vooruitzichten. De feiten zijn ook geen illustraties van oude woorden. Volgens de uitdrukking van Joseph Ratzinger, zijn deze woorden zonder "eigenaar". De realiteit die ze inhouden was niet onmiddellijk herkenbaar, maar ze verkrijgen hun betekenis door middel van de gebeurtenis waardoor ze realiteit worden. Als we de gebeurtenis wegnemen blijft er alleen een "midrash hagaddique" over, een interpretatie van de Schrift door middel van een verhaal. Nochtans brengt Lucas geen vroom verhaal naar voor, hij geeft verslag van positieve feiten en hij zoekt er de betekenis van door middel van duidelijke woorden of "in afwachting" van, beluisterd in het licht van het geloof. 
Het is dat wat de Kerk altijd heeft aangehouden. 
 
Eens dit methodologisch kader gesteld, onderzoekt Paus Benedictus XVI nauwkeurig de enkele verzen, de enkele woorden die de Evangelisten voldoende hebben geacht voor het heil van de wereld. 
Hij doet ons inzien hoe onuitputtelijk ze zijn. Niets wordt verwaarloosd, niets wordt overgeslagen. Laten we een voorbeeld nemen: de aankondiging van de geboorte en de maagdelijke bevalling. Alle mogelijke betekenissen van Mattheüs en Lucas worden gezift. Wat wilde lsaïs zeggen wanneer hij profeteerde: "Ziehier de jonge vrouw die zwanger is en zij zal een zoon baren en zij zal hem de naam Emmanuel geven" ? 
 
Is dat een woord gericht tot koning Achaz, geladen met een politieke betekenis in een bijzonder historisch kader. Of is het een "woord van verwachting" gericht tot Israël of tot heel het mensdom ? 
In de loop van het onderzoek, uiteindelijk van woord tot woord en van een exegese die ofwel wetenschappelijk wil zijn, theologisch of spiritueel, wordt het jong meisje van Nazaret zetel van de Chekinah, zetel van Wijsheid, Ark van het Verbond en alle titels die de Kerk sinds altijd heeft toegekend aan de Moeder Gods, "altijd maagd". 
 
Een vraag laat de christelijke wereld reeds gedurende een tijd niet los. Vertrekkend vanaf de uitdrukking "broeders van Jezus" vragen veel gelovigen zich af: waarom zou Maria geen andere kinderen kunnen gehad hebben. Is het niet natuurlijk en conform aan de torah ? We zouden dus kunnen verwachten dat de Paus, zonder in het exegetisch debat te treden, met zijn autoriteit zou verklaren dat naar alle theologische onmiskenbaarheid een dergelijke veronderstelling ondenkbaar is. Zij vernietigt daardoor het dogma van de menswording en uiteindelijk het katholiek geloof in zijn geheel. Hij doet het niet. Hij laat de gelovigen zelf afleiden wie de Maagd Maria is, zoals hij ze heeft voorgesteld, wie Jozef is, een dergelijke veronderstelling is gewoon onmogelijk. Dat is wat zowel Luther en Calvijn dachten. 
Hij is daarvan zo overtuigd dat hij, als we dat kunnen zeggen, de stelregel van Wittgenstein toepast: daar waar men niet kan spreken, moet men zwijgen. 
 
Heel het boek baadt in een serene atmosfeer. Geen polemiek, maar een vredige overweging van een groot gehalte en tegelijk van een grote zachtaardigheid. Duidelijk heeft de Paus zich aan het schrijven gezet onder de bescherming van de Maagd Maria die zijn hoofdonderwerp uitmaakt. 
 
Alain Besançon 
Medewerker l'Osservatore Romano.
Wekelijkse uitgave van Vaticaanstad.