Neutrale scholen bestaan niet

Verschenen in POSITIEF nr. 431 – APRIL 2013 

​De plaats van geloof en Kerk in de maatschappij leek ten einde te lopen. In de jaren '80 en '90 van de vorige eeuw diende zich de eerste wijzigingen aan. In Frankrijk lokten plannen om veranderingen aan te brengen in de verhouding tussen openbaar en bijzonder onderwijs massaal verzet uit. In Parijs en Versailles kwamen daartegen meer dan 2 miljoen (!) burgers op de been. In 1995 wekte een uitspraak van het Duits gerechtshof over de geoorloofdheid van een kruisbeeld in een klaslokaal van een openbare school grote beroering. De uitspraak van het Hof beperkte de bestaande praktijk. Deze uitspraak lokte ongekend protest uit, niet alleen in Beieren waar de zaak speelde, maar ook ver daarbuiten. 
 
Ook in Nederland begon er wat te veranderen. Zo woedde in het najaar van 1994 wekenlang een heftige discussie over de toekomst van de vrije zondag. Was religie hier eerst vooral nog een zijdelings thema, nu is dat geheel anders: religie is zelf een thema geworden. De plaats van religie in het publiek domein is inmiddels ook een thema geworden. 
 
In de sfeer van het onderwijs wordt hernieuwd gestreden over de reikwijdte en grenzen van de onderwijsvrijheid. Mag een schoolbestuur op religieuze gronden blijven besluiten over toelating van leerlingen, of moet dit zo snel mogelijk tot het verleden behoren? Welke loyaliteit mag een confessionele school vragen als het gaat om samenlevingsvormen van docenten en medewerkers? Wetsartikelen die zich tot voor kort in de marges van het recht bevonden, zoals de strafbaarstelling van godslastering, staan ineens in de spotlichten. Wanneer gaat religiekritiek over in belediging en discriminatie? 
 
Ook het lokaal bestuur wordt zich van religie bewust. Er zijn gemeenten die bijdragen in de kosten van gebedsruimten en er wordt samengewerkt met kerken in het kader van de WMO. Steeds vaker komt ook de zogenaamde 'weigerambtenaar' in het nieuws. Hoe komt het toch dat de verhouding tussen de overheid en de naar de rand van de maatschappij gedreven Kerk zo vaak prominent in het nieuws is? Afgezien van de marginalisering van Kerk en geloof, is er toch ook nog zoiets als scheiding van Kerk en staat? 
 
De scheiding van Kerk en staat betekent overigens dat pastoors en bisschoppen zich niet uit mogen spreken over zaken die in ons parlement aan bod komen. Dat zou ook merkwaardig zijn. Waarom zouden een poelier, een notaris en een bouwvakker wel een mening mogen ventileren over ethische kwesties, zoals abortus en euthanasie, en dorpspastoors niet. Scheiding van Kerk en staat betekent iets heel anders, namelijk dat de overheid niet kan bepalen welke religies wel en niet toegestaan zijn, en dat de overheid zich niet bemoeit met de inrichting van geloofsgemeenschappen. Als een kerkgenootschap homohuwelijken niet accepteert, heeft de overheid dat te accepteren. Kortom, het is voor de overheid een gebod van neutraliteit, hetgeen wil zeggen dat de overheid geen confessionele identiteit heeft (zoals vóór 1796, toen de Nederlandse Hervormde Kerk een bevoorrechte positie had en de katholieken zich moesten behelpen met schuilkerken).
 
Inmiddels is aan scheiding van Kerk en staat bijna ongemerkt een andere invulling gegeven, namelijk dat de overheid zelf neutraal zou moeten zijn. Hetgeen onmogelijk is. Neutraliteit bestaat niet. Je kunt niet neutraal staan tegenover euthanasie, gezinssamenstellingen, homohuwelijken e.d. Je zult je moeten uitspreken om wetgeving mogelijk te maken. Hoe neutraal is een campagne die 'veilig vrijen' propageert? 
 
Zo bestaan er ook geen neutrale scholen. Elke school hanteert toch een normen- en waardensysteem. En waar is dat op gebaseerd? Neutraliteit bestaat niet. Het optimisme van het vooruitgangsgeloof ligt inmiddels ook achter ons. Een gedegen discussie over het fundament en cement van de maatschappij is op zijn plaats. Het simpelweg schrappen van een predicaat zonder daarvoor iets in de plaats te stellen is een zinloze actie. Religie blijft van belang, al is het maar omdat juist religie oog heeft voor minderheden, zodat die bespaart blijven voor de terreur van de meerderheid, oftewel de waan van de dag. 
 
+ Rob Mutsaerts,
 Hulpbisschop den Bosch. 
 
Bron: Bisdomblad, sept. 2012.