Vaticaans concilie: blijvend actueel

Verschenen in POSITIEF nr. 439 – FEBRUARI  2014 

​Tijdens het concilie werd Paus Johannes XXIII opgevolgd door Paus Paulus VI (1963-1978). Hij werd de paus van de dialoog: de Kerk moet in gesprek gaan met andere christenen, niet-christenen en niet-gelovigen. Om dat gesprek aan te kunnen gaan, is een degelijke vorming nodig in het katholiek geloof. 
 
Twee belangrijke constituties 
 
Deze inspiratie van de beide pausen heeft een grote invloed gehad op het concilie. In de jaren 1962-1965 kwamen de bisschoppen van de gehele wereld iedere jaar van oktober tot begin december in de Sint-Pieter in Rome bijeen voor de vergaderingen van het concilie. Uit deze Kerkvergadering zijn verschillende documenten voortgekomen, die richtinggevend zijn voor het kerkelijk leven. De voornaamste zijn de vier Constituties. 
 
Lumen gentium 
 
Van groot belang is de Constitutie over de Kerk (Lumen gentium) waarin duidelijk wordt gemaakt dat niet alleen de bisschoppen en priesters de Kerk zijn, maar dat de Kerk een gemeenschap is van alle gelovigen waarbinnen de bisschoppen en priesters herders zijn als dienst aan de gemeenschap. Alle gelovigen hebben deel aan de zending van de Kerk, die de zending van Christus is, en allen zijn geroepen om heilig te worden. Het concilie heeft er veel toe bijgedragen dat gelovigen actief zijn geworden, bijvoorbeeld in bewegingen en nieuwe gemeenschappen. 
 
Gaudium et spes 
 
Van groot belang is ook de pastorale constitutie Gaudium et spes die over de Kerk in de wereld handelt. We vinden hier de visie van de Kerk op de mens en diens taak in de maatschappij. Deze constitutie geeft een samenvatting van de sociale leer van de Kerk, maar ook over huwelijk en gezin worden hier mooie en belangwekkende dingen gezegd. De constitutie rekent af met het idee dat het huwelijk een soort tweede keus is, voor wie niet celibatair kan blijven. Het huwelijk is iets goeds en moois in zichzelf, een sacrament, een gemeenschap van twee personen, man en vrouw, die een beeld is van het verbond tussen Christus en de Kerk. 
 
En de liturgie? 
 
Sommige lezers zullen nu denken: ik dacht dat het concilie de Mis heeft veranderd en de volkstaal heeft ingevoerd. Eigenlijk is dat niet helemaal waar.
Het concilie heeft er veel belang aan gehecht dat alle gelovigen actief zouden deelnemen aan de viering van de Eucharistie, er innerlijk bij betrokken zouden zijn en dat er meer uit de heilige Schrift zou worden geput. Een ruimer gebruik van de volkstaal werd wel genoemd, maar nog niet was voorzien dat de hele Mis in de volkstaal zou zijn.
Na het concilie is de vernieuwing van de liturgie begonnen. Nu wordt in de Mis veel meer uit de Bijbel gelezen dan voorheen en de antwoorden worden door allen gegeven. Ook doet de priester niet meer alles zelf, maar er zijn lectoren en andere assistenten. Over dit alles handelt de Liturgie-Constitutie Sacrosanctum Concilium. 
 
Dialoog 
 
Een vierde Constitutie, Dei Verbum, handelt over de Goddelijke Openbaring, over Traditie, Schrift en leergezag. In de totstandkoming hiervan speelde een Nederlandse Bisschop een belangrijke rol: de Haarlemse Bisschop J. van Dodewaard. Daarnaast zijn er nog vele andere belangrijke documenten, te veel om hier te kunnen bespreken, zoals het decreet over de oecumene, Unitatis Redintegreatio, en de verklaring over de grote godsdiensten, Nostra Aetate, waarin een nieuw hoofdstuk wordt geopend in de verhouding van de Kerk tot het Joodse volk. In al deze documenten speelt het kernbegrip 'dialoog' een belangrijke rol. 
 
Bij de herdenking van het Tweede Vaticaans Concilie werd in Rome een bisschoppensynode gehouden. Die synode behandelde de 'nieuwe evangelisatie'. Want de vraag waarmee Paus Johannes XXIII het concilie was begonnen: Hoe kunnen we Christus en de Kerk bij de mensen brengen en de mensen bij Christus en de Kerk, is onverminderd actueel. 
 
+ J.W.M. Hendriks,
hulpbisschop van Haarlem-Amsterdam.