Pastorale zorg na (echt)scheiding

Verschenen in POSITIEF nr. 444 – SEPTEMBER  2014 

​Wij hernemen hierna dit artikel van de te vroeg overleden bisschop Bomers die reeds in 1998 zijn bekommernis uitte voor de dwalende praktijken. (POSITIEF, nr. 283 van juni 1998) De dwalingen werden niet uitgeroeid, integendeel. Daarom herhalen wij de tekst. 
 
Het huwelijk is een verbintenis voor het leven. Het is in de Kerk verheven tot een sacrament: d.w.z. dat christenen met een goede beleving van dit sacrament de weg van het evangelie bewandelen en erop mogen vertrouwen dat deze levensstaat hen helpt bij het zinvol vervullen van hun leven en hun streven naar de volmaaktheid. 
 
De Kerk omringt het huwelijk met zorg 
Toch zijn er heel wat huwelijken die mislukken; de laatste decennia is het percentage mislukte huwelijken zelfs opmerkelijk gestegen. De Kerk heeft het huwelijk altijd met grote zorg omgeven. Dat doet zij niet alleen omwille van de heiligheid van dit sacrament, maar ook omdat het welzijn van heel veel mensen hiermee ten nauwste samenhangt, niet alleen dat van de gehuwden zelf, maar ook en niet zelden van hun kinderen. Ook nadat kerkelijk gehuwden gescheiden zijn, wil de Kerk hun met liefdevolle aandacht en pastorale nabijheid tot steun zijn. 
 
Kerkelijke viering? 
Het is niet de bedoeling hier op alle aspecten van pastorale zorg rond een echtscheiding in te gaan, maar eigenlijk slechts op één aspect, omdat daarover mij van verschillende kanten vragen bereiken. 
De kwestie is de volgende. Wanneer twee gehuwden uit elkaar gaan en meestal tevens voor de wet scheiden, dan zullen zij vaak ook een kerkelijke rechtbank in willen schakelen om de geldigheid van het huwelijk te laten beoordelen. Wanneer er een nietigverklaring wordt uitgesproken, dan is men vrij een 'nieuw' kerkelijk huwelijk aan te gaan. Wanneer de ongeldigheid van het huwelijk echter niet erkend wordt, dan gebeurt het soms dat men toch een nieuwe relatie aan-gaat of zelfs dat men een nieuw burgerlijk huwelijk sluit. Bij die gelegenheid vragen sommigen ook een kerkelijke viering waarin weliswaar niet een nieuw kerkelijk huwelijk wordt gesloten, maar wel voor het welslagen van de nieuwe relatie gebeden wordt of zelfs de zegen erover wordt uitgesproken. Heel wat priesters/diakens/pastorale werkers(sters) lijken daar zonder bedenken of enig bezwaar te maken op in te gaan; de kerkelijke plechtigheid wordt in het parochieblad meestal als de gewoonste zaak van de wereld publiek gemaakt. Soms wordt in het parochie blad aan de mensen uitgelegd welke 'pastorale' ruimte er in zo'n situatie geboden wordt en worden zij aangemoedigd toch vooral ook om een kerkelijke viering te vragen. Gelukkig zijn er ook mensen die, zonder theologie gestudeerd te hebben, wel aanvoelen dat er hier iets niet in orde is. 
 
(Echt)gescheidenen en de Kerk 
(Echt)gescheidenen blijven bij de Kerk behoren. Zij worden aangespoord om, binnen de grenzen van het mogelijke, kerkelijk meelevend te blijven. Degene die onschuldig het slachtoffer is geworden van een echtscheiding en die geen nieuwe relatie is aangegaan, mag natuurlijk ten volle blijven deelnemen aan het kerkelijk leven en ook ter Communie gaan zolang hij/zij bereid is aan de verplichtingen te voldoen die uit het huwelijk voortvloeien. Wie echter wel een nieuwe relatie is aangegaan komt in een situatie te verkeren waarin de Kerk weliswaar pastorale zorg blijft aanbieden, maar zich ook verplicht voelt daaraan een belangrijke voorwaarde te verbinden. 
 
Pastorale zorg moet gestoeld zijn op de waarheid 
In welke situatie mensen ook verkeren, altijd dient de Kerk te proberen hun met liefdevolle zorg nabij te zijn: met gebed, pastorale raad, bemoediging, zegen enz. Maar goede pastorale zorg mag nooit strijdig zijn met de waarheid. Dit is door onze paus Johannes Paulus Il, ter bevestiging van wat de Kerk de eeuwen door ononderbroken terzake heeft geleerd, daarom ook in twee verschillende kerkelijke documenten op niet mis te verstane wijze naar voren gebracht. 
 
- In de encycliek Veritatis Splendor (De schittering van de waarheid), nr. 56, wijst hij 'zogenaamde pastorale oplossingen die strijdig zijn met wat het leergezag in de Kerk terzake voorhoudt', resoluut van de hand. De objectieve waarheid kan ook in de concrete individuele situatie niet anders worden en wat in strijd is met de waarheid kan pastoraal nooit goed zijn. - In de Apostolische Exhortatie Familiaris Consortio (Het gezin) wordt dit concreet toegepast op die situaties waarin iemand gescheiden is en die, zonder dat de kerkelijke rechtbank een nietig-verklaring van het huwelijk heeft uitgesproken, toch een nieuwe relatie is aangegaan, en soms zelfs een nieuw burgerlijk huwelijk heeft afgesloten. De paus schrijft (nr. 84): De eerbied verschuldigd aan het sacrament van het huwelijk, aan de echtparen zelf en hun gezinnen, alsook aan de gemeenschap van de gelovigen, verbiedt het iedere pastor, om welke reden of voorwendsel ook, zelfs van pastorale aard, vieringen van welke aard ook te houden voor mensen die hertrouwen of anderszins een nieuwe relatie aangaan. Door deze opstelling, zo schrijft de paus, toont de Kerk haar trouw aan Christus en Zijn waarheid. 
 
Er kan geen zegen rusten op een zondige relatie 
De opwerping die sommigen hiertegen maken komt erop neer dat men toch wel mag bidden voor mensen; er wordt geen nieuw kerkelijk huwelijk gesloten, zo stelt men, er wordt alleen maar bij het aangaan van de nieuwe relatie gebeden voor het welslagen ervan en om Gods zegen erover gevraagd. Wat zou daar voor kwaads in kunnen steken! Je mag toch voor mensen bidden! Wel, je mag natuurlijk altijd voor mensen, ook voor de grootste zondaars, bidden; een priester mag ook over iedere mens zonder uitzondering een zegen uitspreken. Maar wie bidt om Gods zegen over een nieuwe relatie die strijdig is met de waarheden, waarden en normen van het Evangelie, doet iets totaal anders. Bidden om Gods zegen voor iemand houdt ten diepste in dat je wilt dat deze persoon het licht en de kracht mag ontvangen om zijn geloof trouw en edelmoedig te beleven, zo nodig zich mag bekeren en terugkeren naar de weg van het Evangelie. In de gegeven omstandigheden zou de intentie van het gebed precies het tegenovergestelde moeten zijn van wat uitgesproken wordt, nl. dat zij mogen afzien van de relatie waarin zij zich begeven omdat deze objectief zondig is. Je kunt alleen maar bidden om iets dat goed is voor mensen; daarom kun je per se niet bidden dat een objectief zondige relatie mag slagen. Wie bidt voor het welslagen van een nieuwe relatie geeft daarmee impliciet te kennen dat men die nieuwe voor goed en heilzaam houdt. Pastoraal gezien is dat echter een fundamenteel misleidend signaal. 
 
Pastorale verantwoordelijkheid 
Het is zeker dat, telkens wanneer iemand die pastoraal verantwoordelijk is, ook maar de schijn van goedkeuring geeft aan een relatie die in feite niet toekomt aan de eisen van het Evangelie, zich schuldig maakt aan pastorale misleiding. Bidden om Gods zegen over een relatie wordt immers natuurlijkerwijze door iedereen geassocieerd met het goed zijn van die relatie. Laat daarom ieder die pastoraal werk doet zich bezinnen op dit punt en zich bewust worden van de grote verantwoordelijkheid die eraan is verbonden. 
 
+ H. Bomers 
Bisschop van Haarlem.