De homilie: dialoog van God met Zijn volk

Verschenen in POSITIEF nr. 446 – NOVEMBER 2014

​Paus Franciscus in Evangelii gaudium
 
Uitgangspunt: de vreugde 
 
Centraal uitgangspunt van de exhortatie is 'de vreugde'. Die behoort volgens paus Franciscus tot het wezen van ieder christen. Ook al kan het realisme van het leven (met alle tegenslagen, pijn, lijden, verdriet ... ) de vreugde temperen, steeds blijft de vreugde het leidmotief in het leven van een christen omdat hij zich eindeloos bemind weet. Dit uitgangspunt kleurt ook de reflectie van de paus over de homilie. 
 
Een belangrijk thema 
 
Waarom blijft de paus in het bijzonder en met zoveel aandacht stilstaan bij de homilie en de voorbereiding ervan? Hij geeft het zelf aan: (1) er zijn talrijke klachten over deze diensttaak; (2) de homilie is de toetssteen waaruit blijkt of de pastor zijn volk nabij is en weet wat er leeft (of hij 'de geur van zijn schapen kent'); (3) de gelovigen hechten veel belang aan de homilie; (4) gelovigen en gewijde bedienaars 'lijden' er vaak onder: de gelovigen omdat ze moeten luisteren, de anderen omdat ze moeten preken. Dit laatste betreurt de paus, omdat de homilie 'een intense en gelukkige ervaring van de Geest kan zijn, een bemoedigende ontmoeting met het Woord, een bijzondere bron van vernieuwing en groei'. (§ 135) Het is immers God die de gelovigen doorheen de predikant wil bereiken. 
 
In de liturgie 
 
De homilie is wezenlijk een 'liturgisch gebeuren'. Het gaat om 'de dialoog van God met zijn volk, dialoog waarin de wonderdaden van het heil verkondigd worden'. (§ 137) De homilie is dus geen catechese of bezinning, maar een verheven moment van dialoog, van communicatie tussen God en zijn volk, in de eucharistie voorafgaand aan en voorbereidend op de sacramentele communie. Daarom dient de homilie aan een aantal voorwaarden te voldoen: het is geen redevoering, geen spektakel ze beantwoordt niet aan de logica van de media, ze moet kort zijn, geen cursus of conferentie. Door de homilie dienen de gemeenschap én de predikant op weg gezet te worden naar de gemeenschap met Christus in de eucharistie. 
 
Het hart doen branden 
 
Louter moraliserende of leerstellige preken of een les exegese doen geen recht aan de eigenheid van de homilie als sacramentele dialoog van God met zijn volk. De predikant staat voor de uitdaging de essentie van de evangelische boodschap door te geven. Het gaat niet om losse ideeën of exegetische details. 'De predikant heeft de mooie en moeilijke opdracht harten samen te brengen die elkaar beminnen: het hart van de Heer en de harten van zijn volk' (§ 143) in die zin zijn de woorden van de predikant 'bemiddelend': zij brengen God en zijn volk bijeen. De woorden in de homilie laten de zorgzame liefde van God voor de mensen weerklinken. 
 
De voorbereiding 
 
De paus formuleert helder een aantal vuistregels voor de voorbereiding van een homilie. Neem de nodige tijd om je goed voor te bereiden: tijd voor studie, gebed, bezinning, pastorale creativiteit. Een predikant die zich niet of onvoldoende voorbereidt en passief vertrouwt op de Heilige Geest, gaat oneerlijk en onverantwoordelijk om met de gaven die hij ontvangen heeft. (§ 145) 
 
Aanroep de Heilige Geest en bid om een ontvankelijk oor en voordat je aan de voorbereiding van je homilie begint. 'Nader met een volgzaam en biddend hart het Woord'. (§ 149) Neem de tijd om de Bijbelteksten te laten spreken, om na te gaan wat God jou en de gemeenschap wil zeggen doorheen deze teksten. (§ 146) Hiervoor is het belangrijk deze Bijbelteksten ook 'mee te nemen' in je dagelijks leven en in je pastorale praxis. 
 
Zorg ervoor dat je de woorden die je leest goed begrijpt (ze werden immers geschreven in een andere tijd, een andere taal, een andere cultuur, ( ... ) en ga op zoek naar de kern van de boodschap: wat heeft deze auteur in de eerste plaats willen duidelijk maken. (§ 147) 'De lezingen van een zondag zullen in het hart van het volk blijven nazinderen, wanneer ze in eerste instantie in het hart van de herder weerklank gevonden hebben'. (§ 149) Als predikant moet je onder het Woord gaan staan, je erdoor laten raken en het vlees laten worden in je eigen leven. 
 
De predikant dient er te allen tijde van overtuigd te zijn dat de liefde van God het laatste woord heeft. Ook wanneer hij het moeilijk heeft met zijn eigen onvolmaaktheden. Het evangelie vraagt ons immers te groeien in geloof, hoop en liefde. De 'lectio divina' kan een hulpmiddel zijn om op een concrete manier te luisteren naar wat de Heer ons wil zeggen doorheen Bijbelteksten. De essentie ervan is dat je in de context van je gebed je de vraag durft stellen wat die tekst je zegt, wat je erin boeit en aantrekt, wat je hindert of tegensteekt, wat je in je leven zou moeten veranderen vanuit die tekst.(§ 152-153) 
 
De predikant moet ook zijn oor te luisteren leggen bij het volk, bij de concrete gemeenschap die aan zijn pastorale zorg werd toevertrouwd, om zo te ontdekken waar deze gelovigen nood aan hebben. De boodschap die in de homilie weerklinkt, dient de gelovigen immers te raken in hun hart, in de essentie van hun leven. 
 
Pedagogisch verantwoord 
 
Belangrijk is volgens paus Franciscus ook de wijze waarop gepreekt wordt (§ 156-159): spreek vanuit je hart, spreek kort en krachtig, beklemtoon de essentie, maak gebruik van beelden (die spreken sterker dan voorbeelden), hanteer een eenvoudige taai, spreek de taal van de toehoorders (niet die van theologische traktaten of catechetische instructies), draag zorg voor de thematische samenhang van je verhaal, spreek een positieve en bemoedigende taal, spreek hoopvol en toekomstgericht. 
 
Besluit 
 
Authentiek en bemoedigend, helder en krachtig, ad rem en bevlogen! Een passage uit de exhortatie die iedere pastor en predikant moet ter harte nemen. Boeiend om te lezen en te bestuderen, maar vooral de moeite waard om eens in alle openheid op je eigen omgaan met de homilie en de voorbereiding ervan te leggen: steken we voldoende tijd in de voorbereiding? Nemen we voldoende tijd om biddend ons hart te openen voor Gods Woord? Beluisteren we met een open geest wat God ons wil zeggen doorheen zijn Woord? Hebben we voldoende aandacht om de lezingen van de volgende zondag 'mee te nemen' in ons leven en werken tijdens de week die aan de homilie vooraf gaat? Hebben we voldoende oog voor de luisteraars, de concrete gelovigen tot wie we het woord richten tijdens de homilie? Zijn we ons bewust dat het in de homilie niet in de eerste plaats gaat over de predikant en wat hij zegt, maar over God die in dialoog treedt met zijn volk? 
 
Door hier eens uitdrukkelijk bij stil te staan in ons persoonlijk gebed, tijdens een retraite of recollectie, tijdens een intervisie of een gesprek met enkele collega's of confraters, kunnen we alleen maar groeien ais predikanten en de homilie nog vruchtbaarder maken voor de toehoorders en voor onszelf. Dan kan de homilie echt dialoog zijn tussen God en zijn volk en kan zij een vreugdevol gebeuren van ontmoeting zijn, iedere keer opnieuw. 
 
Jean Paul Pinxten, pr. 
 
De tekst verscheen in Pastoralia, Beleids- en informatieblad Aartsbisdom Mechelen-Brussel, sept. 2014, nr. 7.