Symbolen zijn belangrijk en vragen om respect

Verschenen in POSITIEF nr. 450 – MAART 2015

Wij komen uit een tijd van alomtegenwoordigheid van religieuze symbolen: kruisbeelden tegen elke muur, kapelletjes langs de weg, kerkelijke feestdagen, religieuze processies waar massa's volk aan deelnamen, enz.
Door de secularisering verloor religie ongetwijfeld aan invloed op maatschappelijk vlak, waar voorheen het katholicisme en de katholieke zuil de maatschappij overheerste. Die tijd is achter ons. De katholieke godsdienst verdwijnt uit het beeld.
Moet ons dit zorgen baren? Men hoort wel eens de opmerking: 'Wie ligt er nu wakker van dat het Te Deum verdwijnt uit de officiële plechtigheden van de staat? Belangrijker is hoe het geloof je leven zin geeft. Geloof is een persoonlijke aangelegenheid'.
 
Geloof heeft inderdaad te maken met persoonlijke beleving, maar ook en niet in het minst met getuigen, uitnodigen, oproepen. Wat natuurlijk altijd dient te gebeuren in respect voor ieders vrijheid en overtuiging. Dit is totaal iets anders dan de opdringerigheid en de agressieve manier, waarop radicale groeperingen zich willen manifesteren.
Als niemand nog zijn overtuiging of opinie mag naar buiten brengen, komen we terecht in een grijze, kleurloze maatschappij. Dan hebben we elkaar niets meer te bieden. Misschien vertonen wij, Vlamingen, ook te veel schroom, voorzichtigheid en verlegenheid om te tonen wie we zijn, hoe we denken. Wij kruipen zo gemakkelijk in onze schelp. Wij laten ons leiden door menselijk opzicht en hebben angst om op te vallen of iemand voor het hoofd te stoten.
En wat geldt voor ons als individu, zien wij evenzeer waar we ons bewegen in gemeenschap of in groep. Hoeveel groeperingen bijvoorbeeld durven zich nog vasthouden aan hun christelijke signatuur?
'Partijen, vakbonden en verenigingen willen de C in hun naam liever kwijt', zo zegt Bert Claerhout - hoofdredacteur van Kerk en Leven - in een interview met het ACV-blad Visie, 'want die C doet hen denken aan achterhaalde kerkopvattingen en een oubollig gedachtegoed. Zij willen daar niet meer mee vereenzelvigd worden. Dat is slecht voor hun cliënteel, nadelig voor de ledenwerving. De C schrappen heeft dus vaak te maken met hun beeldvorming, het is een imagoprobleem. Wellicht hebben zij onvoldoende nagedacht over wat achter die C schuilgaat, over wat nu echt christelijk is'. Door het verloochenen van de eigen identiteit in de benaming brengt men onvermijdelijk ernstig schade toe aan de herkenbaarheid en de profilering die men beoogt en aan de typische waarden die men wil uitdragen. Als tenminste de vlag de lading dekt.. Anders is het inderdaad beter de C te laten vallen! 
 
Er is nog een andere factor, die - misschien meer dan wij vermoeden - een rol speelt in de vervaging of de teloorgang van het religieuze landschap. Een meer geraffineerde en gestuurde actie tegen alles wat met geloof of geloofsuiting te maken heeft.
Een vrijzinnige lobby probeert al enkele jaren bij academici en politici aan te dringen om godsdienstige symbolen te verbieden in openbare gebouwen als scholen, bibliotheken, gemeentehuizen, kerkhoven, enz. Deze zouden 'aanstootgevend' kunnen zijn en vooral een geloofsvoorkeur met zich naar buiten brengen. Ook het dragen van religieuze of ideologische symbolen door ambtenaren is volgens hen uit den boze. Men vindt dat ambtenaren ten allen tijde hun neutraliteit moeten bewaren.
Op 23 februari 2001 bond Marc Verwilghen, minister van justitie in de paarse regering, de kat de bel aan, toen hij besliste dat alle kruisbeelden uit de gerechtsgebouwen verwijderd moesten worden.
'Gelet op de evolutie van de maatschappij die steeds pluralistischer en multicultureler wordt, is dit niet langer verantwoord. De justitie streeft immers ernaar zo neutraal en onpartijdig mogelijk te zijn', aldus Verwilghen. Kruisbeelden weg, omdat het een christelijk symbool is .. Hoe kortzichtig en kleinzielig! Men ziet niet meer dat het kruisbeeld in een gerechtszaal kan verwijzen naar verzoening door totale zelfopoffering en naastenliefde.
Het weren van immorele, destructieve of mensonterende symbolen is een vanzelfsprekende noodzaak, maar toch niet van symbolen van solidariteit, rechtvaardigheid of andere hogere idealen, ook al zijn deze van christelijke oorsprong.
 
Er wordt veel gepraat en geschreven over verdraagzaamheid. Alles moet kunnen. Niemand mag nog aanstoot nemen aan iets. Vrijheid blijheid. Maar wanneer het om het christendom gaat, waar we zowat heel onze beschaving aan te danken hebben, is die verdraagzaamheid ver zoek. Het lijkt verdacht veel op een bewust gevoerde strijd. Zeker niet van alle vrijzinnigen, maar van een strekking binnen de vrijzinnigheid en de vrijmetselarij (loge). Deze verloochent de christelijke wortels van de Europese cultuur en denkt zo de navelstreng door te kunnen snijden op weg naar een ontkerstende, gedeconfessionaliseerde volwassenheid, waarin God noch goddelijk gebod de richting wijzen. De mens is volgens hen autonoom en wijs genoeg.
 
Religieuze symbolen verwijderen onder het mom van neutraliteit staat echter in contradictie met het woord zelf. 'Neutraal' betekent dat je geen enkele levensbeschouwelijke overtuiging promoot noch tegenwerkt. Neutraliteit staat religieuze symbolen niet in de weg, wel integendeel, de neutraliteit van de overheid druist regelrecht tegen het verbod in.
Toen het Ancien Régime ten val kwam tijdens de Franse Revolutie, wilden de revolutionairen voorgoed komaf maken met de overheidswillekeur en de juridische onzekerheid waarin burgers in de voorgaande eeuwen onderworpen waren. De Europese staten namen dan ook één voor één verschillende grondrechten en vrijheden in hun grondwetten op, die het volk voor machtsmisbruik van hun leiders moesten beschermen. Eén van die vrijheden was het recht op godsdienstvrijheid, dat garandeerde dat burgers hun geloof vrij konden kiezen en belijden, zonder enige invloed van de overheid. Na de Tweede Wereldoorlog werd het recht op godsdienstvrijheid verankerd in artikel 9 van het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM).
De godsdienstvrijheid wordt dus beschermd door dit Verdrag en het artikel 19 van onze Grondwet. De Belgische Grondwet stelt uitdrukkelijk dat dit recht 'de vrije openbare uitoefening' van de godsdienst waarborgt voor zover deze geen gevaar of nadeel berokkent aan anderen. Dit omvat ook het dragen of gebruiken van religieuze symbolen. Tenslotte vragen symbolen om met respect en eerbied omringd te worden, ook al zijn ze voor ons zonder betekenis of kunnen wij er ons niet mee vereenzelvigen. Dit is jammer genoeg niet altijd het geval!
 
Sommigen willen doen uitschijnen, dat geloven dwaas en naïef is. Geloven is volgens hen voor achterlijke en conservatieve mensen. Vandaar het spotten met Kerk of religieuze symbolen in tv-programma's en in de reclame. Met de regelmaat van de klok worden we geconfronteerd met uitzendingen, cartoons of vormen van reclame, die de religieuze gevoelens van mensen kwetsen. Met bijtende humor of sarcasme wordt door sommigen elk heilig huisje, zowel katholiek als islamitisch, te lijf gegaan. Wat zich wel eens tegen hen kan keren en felle reacties kan uitlokken. Denken we maar aan de recente tragische aanslag op het hoofdkantoor van het Franse satirische weekblad 'Charlie Hebdo'!
Voor iemand met voldoende relativeringszin moet spot en satire kunnen, maar niet met dingen die ons diep raken als mens, met dingen die ons heilig zijn of behoren tot de kern van het christelijk geloof. Er zijn grenzen en dus dingen die niet kunnen zoals een persiflage op het Laatste Avondmaal, het belachelijk maken van het kruis of andere religieuze symbolen, de draak steken met geloofswaarheden, priesters of nonnen die op een schaamteloze wijze ten tonele worden gevoerd of voorwerp zijn van smakeloze of platvloerse grappen en insinuaties.
Ook de overname van het religieus taalgebruik in de profane sfeer zorgt voor een uitholling van specifieke begrippen en geeft er een andere inhoud aan. Zo wordt er gesproken over de 'hoogmis' van de voetbal, de cultuur- of mode-'paus', de kook-'bijbel' of de 'tien geboden' voor succes. Door het voortdurend banaliseren in media en publiciteit van wat velen heilig is, wordt het fundamenteel recht op eerbied en achting voor de overtuiging aangetast.
Het is heel moeilijk om tegen bepaalde misbruiken en excessen in te gaan zonder een adequate rechtsbescherming. Het is zoiets als een sluipend gif. Voor een stuk staan we hier machteloos. Toch zouden we zeker wat assertiever moeten zijn. Af en toe reageert er wel eens iemand tegen een bepaalde afschuwelijke reclamecampagne. Helaas komt die reactie dan niet van de bisschoppen of de officiële kerkelijke instanties en voelen de gewone gelovigen zich een beetje in de steek gelaten.
 
Wanneer we stilzwijgend maar laten gebeuren, komen we terecht in een allesgedogende maatschappij zonder principes of enig normbesef. En dat kan toch niet de bedoeling zijn"
 
Olav Vandebril, priester.