De lijkwade van Turijn

Verschenen in POSITIEF nr. 453 – JUNI 2015

Van 19 april tot 24 juni  (2015) wordt in Turijn de lijkwade tentoongesteld, waarin Christus zou zijn begraven. Wellicht zullen honderdduizenden pelgrims afzakken naar deze Italiaanse stad om dit beroemde grafdoek te kunnen aanschouwen.
 
De lijkwade van Turijn is een groot linnen doek, doortrokken van een mysterieuze afbeelding van een gemartelde en gekruisigde man. De traditie wil dat hij samen met andere doeken werd gebruikt om het dode lichaam van Jezus in te wikkelen, en de afbeelding zou een miraculeuze afdruk zijn van de gekruisigde Heer. Hoewel de lijkwade door veel katholieken wordt gekoesterd als één van de heiligste relikwieën van het christendom, tonen anderen heel wat scepsis en terughoudendheid. Sommigen spreken van een middeleeuwse vervalsing, grotendeels gebaseerd op basis van de koolstofdatering die erop werd uitgevoerd in 1988.
Na het zien van een documentaire van de RAI over de lijkwade in 1973, het jaar van mijn priesterwijding, kreeg ik enige tijd later in 1978, toen dit doek aan het publiek werd getoond, de kans hem ook in werkelijkheid te zien.
Elke dag van 's morgens heel vroeg tot 's avonds laat stond een eindeloze sliert mensen buiten de dom op de Piazza San Giovanni aan te schuiven in de herfstregen, urenlang wachtend om een glimp ervan op te vangen. In de zes weken dat de lijkwade werd uitgestald telde men drie miljoen bezoekers! Meteen was ook mijn interesse voorgoed gewekt. Verschillende publicaties in dag- en weekbladen, maar ook vele lijvige boeken over de lijkwade heb ik van toen af verslonden en zodoende deel gehad aan de boeiende discussies, die de geschiedenis van dit doek begeleidden.
Onze houding ten aanzien van de lijkwade wordt mede bepaald door de betekenis van de reliekenverering in 't algemeen. Zowel in het Oosten als in het Westen ontstonden vanouds bedevaarten naar de graven van martelaren en heiligen; alsook naar heiligdommen, waar één of ander aandenken van hen bleef bewaard. Hun stoffelijke restanten of herinneringen werden voorwerp van vroomheid en werden door de gelovigen met eerbied benaderd.
Blijkbaar hebben mensen nood aan iets concreets, iets fysieks, een uiterlijke vorm om zich te richten op wat ze echt nodig hebben of om als gelovige verbinding te maken met God.
In het evangelie zei de verrezen Heer tot de twijfelende Thomas: 'Zalig zij die geloven zonder gezien te hebben'. Toch komt de Heer onze menselijke verlangens tegemoet door tastbare tekenen, die Hij gebruikt om ons hart in te palmen en voor Hem te winnen. Want dit is het belangrijkste: Hij wil wonen en aanwezig zijn in ons hart. De Rooms - Katholieke Kerk beschouwt dan ook de verering van zgn. 'relieken' of 'relikwieën', evenals het bezoeken van heilige plaatsen als een mogelijk, maar niet noodzakelijk onderdeel van onze geloofsbeleving. In zover deze praktijk een bijdrage kan leveren aan onze Godsverbondenheid, ons geloof kan verdiepen en ons gebed bevorderen wordt zij door de Kerk aanbevolen. Tegelijk roept zij op tot voorzichtigheid ..
 
De reliekencultus is niet altijd in het leven geroepen met de edelste bedoelingen of beweegredenen. Los van het feit dat er heel wat vermeende relieken zijn, waarvan de oorsprong nooit is aangetoond of de echtheid bewezen, mag men er niet blind voor zijn dat er ook hier in sommige gevallen baatzuchtige en oneerlijke belangen in het spel zijn.
Omwille van het geld spoort men wel eens aan tot vroomheid. Bekend is de uitspraak: 'Godsdienstigheid baart geld en geld baart ongodsdienstigheid'. Als er gewin in het spel is of lichtgelovigheid, om van bijgeloof en bedrog nog niet te spreken, heeft dat met ware vroomheid weinig te maken. Zo werden relieken of relikwieën in de Middeleeuwen als belangrijke handelswaar gezien en tegen grof geld verkocht. De vraag was zelfs zo groot, dat er ongetwijfeld vele valse exemplaren in omloop werden gebracht. De Kerk zit met die dingen verveeld. Erkende relieken of relikwieën worden onderverdeeld in drie categorieën (gradaties): lichamen of lichaamsdelen (inclusief botten of as) van heiligen; voorwerpen die zijn aangeraakt door heiligen tijdens hun leven, bijvoorbeeld kledij of marteltuigen; en doeken die in contact zijn geweest met relieken van de eerste graad en die hier kracht aan hebben ontleend. De Rooms - Katholieke Kerk zegt niet dat de Lijkwade van Turijn de status van relikwie bezit, maar behandelt dit linnen grafdoek met de afbeelding van een gekruisigde met eerbied, omdat het zeker niet uit te sluiten is dat hij inderdaad voor Christus werd gebruikt. Deze eerbied en verering wordt ook betuigd tegenover andere attributen, die mogelijk met het lijden en de kruisdood van Jezus verband houden.
De laatste onderzoeken wijzen uit, dat het textiel waaruit de lijkwade is vervaardigd best wel eens uit het begin van onze tijdrekening zou kunnen stammen. Het is met de hand geweven volgens een techniek die toen in het Nabije Oosten bekend was, nl. het visgraatpatroon. Bovendien zijn er in de lijkwade versteende stuifmeelkorrels gevonden van planten die in Palestina ten tijde van Christus voorkwamen, maar ook gelijkaardige korrels of pollen uit Turkije en het Middellandse Zeegebied. Dit laat een perfecte reconstructie zien van heel de vermoedelijke reisweg, die de doek in de loop van de geschiedenis heeft afgelegd: Jeruzalem, Edessa, Konstantinopel, Frankrijk en Italië. In 1988 wees een onafhankelijk onderzoek volgens de carbon-14-methode in drie verschillende laboratoria uit dat de datering van de lijkwade te situeren was in de periode tussen 1260 en 1390, wat totaal in tegenspraak was met de onderzoeken van andere wetenschappen. Men heeft dan ook geprobeerd te achterhalen wat er fout zou kunnen zijn gegaan. Zo blijft de vraag welk monster (reepje stof van 7cm bij 1cm in drieën verdeeld) men heeft onderzocht, wat van belang is gezien het later aangebrachte verstelwerk. Of welke invloeden hebben bacteriën en stofmeelkorrels uit latere eeuwen hierop gehad? Een nieuw onderzoek in 2008 heeft de uitkomst van de koolstof-14-datering ondertussen reeds tegengesproken.
Ook de manier waarop de afbeelding op het doek is terechtgekomen blijft voor de wetenschap een raadsel. Toen dit lijnwaad in 1898 werd tentoongesteld, werd het voor de eerste maal gefotografeerd. Bij het ontwikkelen van de negatief-platen kwam tot ieders verbazing een positief beeld tevoorschijn van de afdruk en werden details zichtbaar, die met het blote oog niet waarneembaar waren. De afbeelding op de lijkwade fungeerde dus zelf als een negatief! Fotonegatieven zijn een uitvinding van de 19de eeuw. Hoe kon dan iemand uit de Middeleeuwen geweten hebben hoe hij schaduwen moest 'omkeren' of weten hoe het beeld er zo anatomisch juist moest uitzien? Geheel de afdruk op de lijkwade komt overeen met de evangelische berichten over het lijden en de dood van Jezus Christus, te beginnen met de geseling en de doornenkroning tot aan de dood op het kruis. Ook werden er geen verfsporen op de doek gevonden. Het idee dat het om een schildering zou gaan werd alzo definitief verworpen. Hoe is de afbeelding dan wel op de doek gekomen? Kan een chemische reactie van bij de begrafenis gebruikte specerijen en de uitwaseming van het lijk (ammoniakdampen) een dergelijk beeld hebben doen ontstaan? Hoogstens kunnen zich zo bruine vlekken aftekenen, maar geen perfecte afdruk. Voor de ontbinding van het lichaam heeft de materie zich blijkbaar op wonderbare wijze omgezet in een dehydrerende energie-uitstraling, waardoor zich een 'fotografisch' proces heeft voorgedaan met het gekende resultaat! Het beeld is werkelijk op de éne zijde van de doek geprojecteerd en in de vezel gebrand (verschroeiings-theorie). De ijzerhoudende vlasvezels werden op een uiterst subtiele wijze - alleen aan de oppervlakte - in hun chemisch samenstelling aangetast. De intensiteit van de inbranding is evenredig met de afstand, die men meet tussen de verschillende punten van een lichaam en een doek dat er los over ligt: de neuspunt intens, de ogen veel minder. Met de perfecte afdruk krijgen wij niet alleen een nauwkeurige beschrijving van het lijden van Jezus, maar ook een teken dat Jezus uit de lijkwade met een verheerlijkt lichaam is opgestaan.
 
De lijkwade wordt slechts zelden en alleen bij speciale gelegenheden voor het publiek tentoongesteld. In de 20ste eeuw slechts vier keer: in 1931, 1933, 1978 en 1998. In de 21 ste eeuw gebeurde dit in 2000 en 2010. Bij de laatste exposite kwamen twee miljoen pelgrims onder wie paus Benedictus XVI, die in zijn preek dieper inging op de betekenis van de lijkwade als een 'icoon' van de gekruisigde Jezus. 'Iedere bloedvlek spreekt van liefde en leven', zo zei hij.
Naar aanleiding van de 200ste verjaardag van de geboorte van Don Bosco, stichter van de Salesianen en die leefde te Turijn, is de lijkwade momenteel opnieuw te bezichtigen. Ook paus Franciscus zal op 21 juni een bezoek brengen. Een uitzonderlijke gelegenheid dus, anders moet men wellicht wachten tot 2025. Tot dan is er slechts een fotografische kopie te zien.
In Vlaanderen organiseren voor de derde maal op rij de Zusters van de Karmel in hun Maranathakapel te Bierbeek eveneens een jaarlijkse tentoonstelling over de lijkwade. Deze is van maart tot juni dagelijks van 14u tot 17u te bezichtigen. Men ziet er een kopie van de originele doek en een aantal nagemaakte attributen, die gebruikt zijn bij de mishandeling van Jezus zoals de geselriemen, de doornenkroon en de kruisnagels. Men heeft zich hierbij gebaseerd op de geschriften van de Duitse Augustijnenzuster en mystica Anna Katarina Emmerick. Haar visioenen over het leven van Christus zijn opzienbarend en werpen ook een verhelderend licht op de lijkwade.
 
Olav Vandebril, priester