Taizé: blijvend lichtpunt

Verschenen in POSITIEF nr. 456 – NOVEMBER 2015

Er zijn wat bladzijden en oproepen besteed aan de oecumene, al lijkt het onderwerp vandaag iets verdampt. Een onmiskenbaar lichtpunt blijft de stichting van Taizé. De charismatische stichter ervan, Roger Schutz, heeft in zijn parels van boekjes, zijn opinie verwoord. De generaties van morgen, zo schrijft hij, zullen niet meer de contradictie en de verdeeldheid van de christenen in diverse belijdenissen aanvaarden. Zij zullen niet meer de verspilling van energie om de eigen belijdenis te wettigen aannemen.
Inmiddels werden ook aan de oecumene zelf verschillende vormen toegekend. Sommige christenen ontkennen de ware oorzaken van verdeeldheid en het volstaat de naam van Jezus te belijden om eenheid te verwezenlijken, wat Schutz confusionisme noemt en een gevaarlijke methode vindt, want de echte oorzaak van de scheiding hoef je niet te ontkennen. Het pragmatisme is de leer volgens welke alles te wijten is aan het duivelse werk van diverse theologen en zijn het de sociale en filantropische werken die de eenheid onder de christenen moeten herstellen. Soms wordt ook een gemeenschappelijke strijd tegen het materialisme en een soort kruistocht tegen de atheïstische wereld voorgesteld en vergeet men dat een verzameling van Christenen tegen de anderen strijdig zou zijn met de gehuldigde liefde. Een andere vorm zou een federatie van kerken zijn, maar benadert nooit de diepe eenheid van het mystiek lichaam van Christus. Volgens nog een andere visie zal de eenheid pas op het einde der tijden bereikt zijn en zal het ogenblik door God zelf worden bepaald. De reeks opvattingen kan nog een eind voortgezet worden. Nogal duidelijk is dat het op een dialoog aankomt. Tenslotte moet liefde de hoofdfactor zijn, liefde voor de naaste in zijn ontwikkeling in de loop van de geschiedenis. Ik moet binnendringen in zijn gebed, in zijn denken, weten waarom die naaste anders denkt en bidt dan ik. Het staat te lezen in het mooie "Vivre l'aujourd'hui de Dieu".
 
Het valt niet moeilijk in Roger Schutz een van de profeten van deze tijd te erkennen. Ook hij vaart direct, zij het met mildheid, tegen de stroming van zijn tijd in, tegen het gevecht van ontelbaren om een zo groot mogelijk stuk van de welvaartskoek te veroveren, want eenvoud en bezitloosheid behoren tot de bouwstenen van het fenomeen Taizé. De broeders hebben daarvan niet het monopolie, er leven nog andere monnikengemeenschappen die verblijdende tekens van tegenspraak zijn, maar Schutz was een nieuwe klemtoon op oude waarheden. Ik meen te weten dat hij ook tegen de praatziekte van onze tijd in vaart. Er wordt, in religieuze aangelegenheden zoals in alle andere, onthutsend veel vergaderd, geluisterd en geschreven. Taizé wil een ontmoetingsoord, geen discussieplaats zijn. De oecumene bijvoorbeeld wordt door de broeders van twintig verschillende nationaliteiten (onder meer een Chinees) maar vooral van diverse godsdiensten niet besproken, maar in een verrassende eerlijkheid en eenvoud beleefd. Het is hun antwoord op de verscheurdheid binnen het christendom. Thema's als het priestercelibaat kunnen in roomse kringen avondvullende gesprekken uitlokken, in Taizé zijn ze niet aan de orde.
De stichter van Taizé valt onder geen etiket te vangen. Een organisator is hij, geloof ik, niet. Aan de authenticiteit van zijn bezieling wordt door niemand getwijfeld. Daarom groeide er in het godvergeten Bourgondische plekje iets, dat niet aan een organisatietalent, maar aan een bewogen gemoed te danken was.
Ik waag het niettemin hem een etiket op te kleven. Hij is een dichter, zoals Thomas Merton een dichter was. In zijn dagboeken, waarvan de titels vaak poëtisch geslaagd zijn (Vivre l'aujourd'hui de Dieu, Ta fête soit sans fin, Vivre l'inespéré, Etonnement d'un amour) komt af en toe de lyricus tussen de regels te voorschijn. Men vergete niet dat de stilte, nodig voor contemplatie, ook de stilte is die door de poëzie vereist wordt. Maar de dichter in hem gaat vooral op in het dagelijks boeiende religieuze avantuur.
Tot de paradoxen van Roger Schutz behoort dat juist hij, die door niet te tellen miseriemensen wordt benaderd, het leven een feest noemt. De aanvang van 'Ta fête soit sans fin" tekent onmiskenbaar de dichter: "Si la fête disparaissait parmi les hommes ... Si nous allions, un beau matin, nous réveiller dans une société bien organisée, functionnelle, rassesiée mais vidée de spontanéité ... Si la prière des chrétiens devenait un discours tout cérébral ... " waarmee niet gezegd is dat hier een wereldvreemd soort minnestreel aan het woord is. Nogmaals, daarvoor is Taizé te zeer het toevluchtsoord van beproefde en vaak de wanhoop nabije mensen geworden. Taizé beoogt ook geen vluchtheuvel te zijn, geen oase buiten de wereld. Integendeel, de aandacht voor de ongelijkheid in die wereld wordt hier intens gaande gehouden. Reeds is de helft van de broeders over diverse werelddelen verspreid.
Als er, eeuwen geleden, in Assisi ook al niet een dichter had rondgelopen, die desondanks aan de oorsprong van een nog levende beweging gestaan heeft, zou ik aan het duurzaam resultaat van het initiatief van Roger Schutz twijfelen. Hoogtepunt in de nog korte geschiedenis van Taizé schijnt het Concilie der jongeren in 1974 geweest te zijn. Schutz, die dat concilie eerder onderging dan leidde, zal achteraf tot het inzicht zijn gekomen dat een dergelijke massatoeloop niet noodzakelijk een vonk in de wereld ontsteekt. Maar nu ben ik weer de rationele scepticus, die vergeet dat er ooit in Assisi een individu heeft rondgehuppeld, waarbij vergeleken Schutz een nuchtere man was. In de beide gevallen gaat het om dichters van de nobelste soort, die zich uitsluitend laten inspireren door de liefde, waarover Roger zich in niet te verbeteren termen uitlaat: "Avoir opté pour l'amour. Ce choix ouvre en l'homme une blessure dont il ne guérit jamais." Omdat in de wereld van vandaag juist de liefde het meest gehavend is, erken ik in hem een profeet.
Soms vrees ik dat Taizé, dat door Johannes XXIII "ce petit printemps de l'Eglise" genoemd is, duurzaamheid zal missen. Vooreerst sluit ik in mijn vrees de werking van de Geest uit, die in Schutz werkzaam was en die ook buiten die man zijn wegen vindt. Overigens is de vraag naar de duurzaamheid nauwelijks relevant. Profeten gaan voorbij. Hun bijdrage is telkens die van de desem geweest, de wekroep, de koerscorrectie. Wij hoeven geen nauwkeurig overzicht van de vruchten van Taizé te hebben om te weten dat ze er zijn. En uit de geschriften van frère Roger kan om het even wie iets weldadigs putten. Misschien iets van de grensoverschrijdende sociale bewogenheid. Misschien iets van zijn getuigenis voor de contemplatie, waar wij, in tegenstelling met oosterlingen, moeite mee blijven hebben. Misschien iets van zijn verruimde begrip hoop, dat erin bestaat dat niet alleen afgestemd wordt op het haalbare, maar dat wij bereid zijn tot 'vivre l'inespéré".
Vooral de nadruk die Schutz op de contemplatie legt, verdient aandacht. Contemplatie is niet het tegengestelde van actie. Het is gek dat dit nog altijd moet gezegd worden. Wat is het dan? Schutz zegt het misschien mooi: het zich totaal laten begrijpen door de realiteit van Gods liefde. Dat wij via Gods liefde tot liefde voor de mensen kunnen komen wordt, dunkt mij, door de monniken van Taizé behoorlijk bevestigd.
 
Kan je nu over echte oecumene in Taizé spreken? Ja en neen. In "Ta fête soit sans fin" lees ik: "Zal de katholieke eucharistie dan altijd ontoegankelijk blijven voor de niet-katholieken? Is er geen uitweg?" Roger is altijd protestant geweest en zou dit blijven. Voor hem is het een vorm van trouw. Toch luidt elders in hetzelfde boekje: "Hoe langer hoe meer loop ik met de overtuiging dat onze groep geen stand zal houden, als zij niet vooruitloopt op een gemeenschap met de bisschop van Rome, zonder nochtans onze oorspronkelijke geestelijke familie te verloochenen". Neen dus.
Maar de oecumene van Taizé ligt in het gezamenlijk bidden en leven, ongeacht het geestelijk lidmaatschap. Ja dus. En daarmee zijn zij een blijvend lichtpunt geworden.
Uit "Lutte et contemplation" deze mooie zin: "Viennent les aurores, et un jour notre mort, aube d'une vie". Hij werd 100 jaar geleden geboren. De dood, deze dageraad naar een nieuw leven, trof hem, toen een naar verluidt onevenwichtige dame hem in het kerkje tijdens de gebedsdienst doodstak. Vlak bij dat Romaans kerkje ligt hij begraven.
 
Jan Veulemans