Altijd barmhartigheid en waarheid laten samengaan

Verschenen in POSITIEF nr. 457 – DECEMBER 2015

Het onthaal en de plaats van hertrouwde gescheiden mensen in de Kerk
De leer van de katholieke Kerk op dit punt kan heel veeleisend lijken, en dat is ze ook. Maar dat is wel de prijs van de waarheid over het huwelijk van gelovigen. En eerbied voor de waarheid is de eerste vorm van waarachtige barmhartigheid. Stel dat de katholieke Kerk, geïnspireerd door een kortzichtige barmhartigheid, zou zeggen: 'Iedereen heeft het recht, een vergissing te maken. Wij zullen aan koppels die gestrand zijn een tweede kans geven om het sacrament van het huwelijk te beleven (en vervolgens een derde ... ). Kom maar, we gaan uw nieuwe verbintenis zegenen en God bidden dat deze een groter succes mag worden dan de eerste.' Aanvankelijk zou iedereen dan staan juichen en zeggen: 'Kijk eens, de Kerk toont eindelijk begrip en barmhartigheid!.'
Maar bij nader inzien zou men het betreuren. Wat zou er dan immers geworden zijn van de door Jezus plechtig verkondigde waarheid over de oorspronkelijke betekenis van de verbintenis van man en vrouw? En verder zou de Kerk daarmee hetzelfde doen als de burgermaatschappij die met groot gemak bindt en ontbindt en daarmee het instituut van het huwelijk gevaarlijk verzwakt en zo van weinig respect getuigt voor het gezin. In plaats van het zout der aarde te zijn - dat vooral zijn smaak niet moet verliezen! - zou de Kerk het gedrag van de hedendaagse wereld imiteren; en het Evangelie vraagt haar nu juist om dat tot iedere prijs te vermijden. (cfr. Mt 5, 13 en Rom 12, 2) En dan zou de volgende generatie wel eens streng kunnen oordelen over een Kerk die, uit naam van een barmhartigheid die ontrouw is aan de waarheid, zich liet meeslepen op wegen die vreemd zijn aan het Evangelie en rampzalig voor het gezin. Jezus is heel streng op dit punt: 'Ga binnen door de nauwe poort. Want wijd is de poort en breed is de weg die naar de ondergang leidt; er zijn vele mensen die daarlangs gaan. Hoe nauw is de poort en hoe smal de weg die naar het leven leidt; er zijn maar weinig mensen die hem vinden'. (Mt 7, 13-14)
We dienen daarentegen creatief te zijn - met behoud van de waarheid van het evangelie - zodat mensen die hertrouwd zijn positief worden onthaald in de Kerk, waarvan zij nog steeds volledig lid zijn. Ook al konden we hun tweede burgerlijk huwelijk niet begeleiden met een liturgische viering, toch hebben ze recht op een goede pastorale dialoog. Bij vieringen of feesten voor gezinnen dienen we steeds aandacht voor hen te hebben, net als voor andere gezinnen. Wanneer we in de eucharistie bidden voor gelovige echtparen, moeten we ook de hertrouwde gescheiden mensen noemen. In het bisdom moeten we op tijd en stond een speciaal moment organiseren om deze koppels te ontvangen, want zij voelen vaak des te meer de behoefte aan een broederlijke ontmoeting omdat ze zich in een lastig parket voelen tegenover, de eisen van Jezus en zijn Kerk.
 
Een voorliefde voor degenen die het meest gewond zijn
Mensen zeggen mij soms: 'Monseigneur, u neemt meer tijd voor ontmoetingen met hertrouwde gescheidenen dan voor contacten met normale gezinnen. Onlangs hebt u zelfs een korte retraite gepreekt voor hertrouwde gescheidenen, terwijl u dat voor ons nog niet hebt gedaan!' Die opmerking is niet helemaal juist, want bij de grote samenkomsten in ons bisdom of tijdens mijn pastorale bezoeken aan de dekenaten ontmoet ik een massa gezinnen die, als ik het zo mag uitdrukken, 'geen problemen hebben'. En inderdaad moeten we in de toekomst nog veel meer steun en bemoediging bieden aan gezinnen. Maar is het, in de logica van het Evangelie, niet juist om meer tijd en liefdevolle zorg te besteden aan degenen die gekwetst zijn in de liefde, ongeacht hun persoonlijke verantwoordelijkheid voor de mislukking van hun huwelijksleven? Verliet de Goede Herder niet tijdelijk de 99 schapen die trouw bleven om het ene dat afdwaalde te koesteren? Is het, na een tijd waarin hertrouwde gescheidenen met de vinger werden gewezen, geen terechte compensatie om nu aan hen bijzondere zorg te besteden? Niet om hun situatie te rechtvaardigen of te doen alsof die heel gewoon is, maar wel om hen te laten zien hoe welkom ze zijn bij Christus, net als wij, ... en zijn wij niet allemaal zondaars?
 
Een aangrijpende oproep van Johannes Paulus Il
In het verlengde van de synode van 1980 gewijd aan het gezin, heeft paus Johannes Paulus Il in 1981 een belangrijke tekst gepubliceerd over de zending van het gelovige gezin, de apostolische exhortatie Familiaris Consortio. Deze tekst spreekt op nieuwe en bevrijdende toon over de moeilijke problemen van de talrijke mislukte huwelijken. Voor het eerst vraagt een paus expliciet aan de priesters de hertrouwde gescheidenen verschillend te behandelen, al naargelang hun respectievelijke situatie. Luisteren we naar Johannes Paulus zelf: De herders moeten weten dat zij, uit liefde voor de waarheid, verplicht zijn de situaties goed te onderscheiden. Er is immers verschil tussen degenen die zich oprecht ingespannen hebben om hun eerste huwelijk te redden, maar op volkomen onrechtvaardige wijze in de steek gelaten zijn, en degenen die door hun eigen zware schuld een kerkrechtelijk geldig huwelijk stuk gemaakt hebben. Tenslotte zijn er degenen die een nieuwe verbintenis zijn aangegaan met het oog op de opvoeding van de kinderen en die soms in geweten overtuigd zijn dat het vorige huwelijk, dat onherstelbaar verbroken is, nooit geldig is geweest. (§ 84)
Deze belangrijke tekst nodigt de priesters moedig uit om niet meer te spreken over 'de hertrouwde gescheidenen' in het algemeen, maar om een genuanceerd onderscheid te maken. Dat is bijzonder belangrijk bij het beoordelen van taken en verantwoordelijkheden die we binnen de Kerk kunnen toevertrouwen aan hertrouwde gescheidenen. Want - het is nuttig dit te herhalen - hertrouwde gescheidenen blijven, zelfs al bevinden zij zich in een situatie die niet strookt met het Evangelie, volledig lid van de Kerk. Veel mensen denken dat, omdat aan hertrouwde gescheidenen wordt gevraagd niet 'ter communie te gaan' in de mis, deze personen ·geëxcommuniceerd' zijn. Maar dat heeft er niets mee te maken. 'Geëxcommuniceerd zijn' betekent niet zozeer dat men de 'communie' met het Lichaam van Christus in de eucharistie niet mag ontvangen, maar wel dat men afgesneden wordt van de 'familie' en in die zin, van de 'communie' met de Kerk, ten gevolge van een ernstige door het kerkelijk recht omschreven fout wat dus iets heel anders is! Er zijn veel gelovigen die in de mis niet mogen 'ter communie gaan' (geloofsleerlingen die nog niet gedoopt zijn, kinderen, mensen die een ernstige fout hebben begaan, enzovoort). Maar daarom zijn zij nog niet 'geëxcommuniceerd' van de Kerk!
Daarom vervolgt Johannes Paulus Il in dezelfde tekst: Samen met de synode spoor ik de herders en heel de gemeenschap van gelovigen vurig aan de gescheidenen te helpen en met zorgzame liefde ervoor te waken dat zij niet als van de Kerk gescheidenen worden beschouwd, daar zij als gedoopten mogen en zelfs moeten deelnemen aan haar leven. Zij dienen daarenboven aangespoord te worden naar het Woord Gods te luisteren, het misoffer bij te wonen, te volharden in het gebed, de werken van naastenliefde en alle initiatieven van de gemeenschap ten bate van de rechtvaardigheid te begunstigen, de kinderen op te voeden in het christelijk geloof, zich toe te leggen op de geest en op de werken van boetvaardigheid om zo van dag tot dag de genade van God af te smeken. De Kerk moet voor hen bidden, hen aanmoedigen, zich een barmhartige moeder tonen en hen zo steunen in het geloof en de hoop. (§ 84)
 
Voor een echt en creatief onthaal
Het is dus dringend nodig om op creatieve wijze, altijd met respect voor de waarheid, te laten zien dat de gelovige gemeenschap respectvolle zorg besteedt aan hertrouwde gescheidenen. Dit vooral voor hen die trouw proberen te zijn aan de eisen van het Evangelie. Ik wil hier ook mijn dankbaarheid betuigen aan de ploegen van gezinspastoraal die mij geregeld uitnodigen voor ontmoetingsdagen met gelovigen die getekend zijn door een mislukt huwelijk en in het bijzonder met hertrouwde gescheidenen. Het zijn gezegende dagen, waarin de herder zich geheel op zijn plaats voelt te midden van de broeders en zusters die vaak sterk het gevoel hebben afgewezen te zijn door de grote familie van de Kerk.
Vóór ik op die bijeenkomsten het woord neem, zeg ik altijd tegen Jezus: 'Heer, zie al deze broeders en zusters hier bijeen om een dag te beleven die hen deugd doet. U kent hun lijden, hun opstandigheid en hun verwachtingen. U weet beter dan ik dat het voor hen niet gemakkelijk is te horen wat U en uw Kerk op bepaalde punten te zeggen hebben. Leg uw hart in het mijne zodat ik de gehele waarheid spreek zonder iets achterwege te laten, maar met zoveel tact en liefde dat zij die waarheid echt kunnen aanvaarden als komende van U. Geef dat ik in het contact met hen de beste manier leer om naar hen te luisteren, bij hen te komen, hen echt welkom te heten en te leiden naar de barmhartige eisen van uw liefde voor hen, in al hun volheid.'
De ervaring leert iedere keer weer dat met deze spirituele ingesteldheid zelfs de lastigste punten in alle duidelijkheid kunnen worden besproken. Niet iedereen stelt zich meteen positief open voor de leer van de Heer en de Kerk. Maar bijna allen openen hun hart voor Hem en doen een stap - zo niet een beslissende ommekeer - in de goede richting!
 
De gevoelige kwestie van de toegang tot de communie -heeft de Kerk soms een hart van steen?
Ja, de Kerk vraagt aan hertrouwde gescheidenen om aan de eucharistie deel te nemen, maar zonder het Lichaam van Christus in de communie te ontvangen. Dit verzoek van de Kerk wekt vaak verbazing. De mensen die gescheiden en hertrouwd zijn hebben al de pijn van een huwelijksbreuk te verduren gehad, en nu vernedert hun eigen Kerk hen nog meer door hen te verbieden ter communie te gaan, zo luidt het. Toppunt van hypocrisie: ze worden uitgenodigd voor de maaltijd, maar op het moment dat ze aan tafel gaan, worden ze verzocht op afstand te blijven ...
Is de liefde van Christus er niet in de eerste plaats voor zondaars? Hebben mensen die gewond zijn in de liefde niet het meest behoefte aan het sacrament van de liefde? Hoe klaarheid scheppen in dergelijke vragen en reacties? Laat ons er geduldig aan beginnen.
 
De betekenis van de kerkelijke leer
De Kerk, die al zoveel eeuwen van hertrouwde gescheidenen verlangt zich van de communie te onthouden, doet dat natuurlijk niet omdat ze er genoegen in schept hen te vernederen of hun leven nog moeilijker te maken! Wat echt op het spel staat, is een heel ernstige kwestie. Laten we er eens naar kijken.
Ter communie gaan, dus het Lichaam van Jezus ontvangen, betekent het nieuwe en eeuwige verbond verkondigen dat de Heer met ons heeft gesloten door zijn Lichaam aan ons over te leveren op het huwelijksbed van het kruis en door zijn Bloed voor ons te vergieten op het altaar van Calvarie. De eucharistische communie is de maximale verkondiging van het onverbrekelijke verbond tussen Christus-bruidegom en zijn bruid, de Kerk. Welnu, zij die een christelijk huwelijk sluiten, huwen 'in de Heer'; zij brengen hun verbond als man en vrouw binnen in het verbond van God met de mensheid in Jezus. Maar als mensen na een burgerlijke scheiding burgerlijk hertrouwen of als ongehuwden een gescheiden persoon huwen, bevinden ze zich in een objectieve situatie waarin het huwelijksverbond, het verbond in de Heer, verbroken is. Bijgevolg zou er een tegenspraak zijn als men enerzijds, door ter communie te gaan, een onverbrekelijk huwelijksverbond verkondigt en men anderzijds dit verbond ontkent door permanent te leven in een verbroken huwelijksverbond. Het sacrament van de eucharistie, waaraan men deel zou willen hebben, zou dan in conflict komen met het sacrament van het huwelijk, waaraan men objectief gezien ontrouw is. Dat is de kern van het probleem.
 
En de andere situaties dan, waarbij communiceren een schandaal is!
Men kan hier tegen inbrengen dat er tal van andere situaties zijn waarin christenen het verbond met de Heer schenden en er beter aan zouden doen niet ter communie te gaan. Dat is waar. Velen ergeren zich - niet zonder reden - wanneer gedoopten ter communie gaan die bekend staan om hun discutabel gedrag op moreel, sociaal, economisch of politiek gebied. Zoals mensen die openlijk ongehuwd samenleven of die er oneerlijke zakenpraktijken op nahouden, enzovoort. Met haar leer moet de Kerk het geweten van deze mensen vormen en hen ernstig waarschuwen dat zij zich dienen te bekeren en vergeving te vragen alvorens het Lichaam van Christus te ontvangen. Want Jezus geeft zich aan de zondaars, maar vraagt altijd dat zij eerst tot een diepe bekering van het hart komen. Laten we ook niet vergeten dat communiceren geen loutere privézaak is waarbij we alleen ons persoonlijk geweten hoeven te volgen, maar een publieke daad die objectieve eisen stelt en daarom onderworpen is aan de algemene tucht van de Kerk.
Er is echter een verschil tussen de situatie van hertrouwde gescheidenen en de hierboven geschetste gevallen: het gaat om het onderscheid tussen een duurzame objectieve situatie en een gedrag. De Kerk kan niet oordelen over het persoonlijk 'gedrag' van eenieder door te zeggen: 'Jij mag wel ter communie gaan en jij niet.' Zij vertrouwt hier op ieders eigen geweten, terwijl ze probeert dat te vormen. Wie weet of intussen de persoon die bekend staat om zijn slecht gedrag zich niet heeft gebeterd en besloten heeft zijn leven te veranderen? In het geval van de hertrouwde gescheidenen gaat het echter niet alleen om een 'gedrag' dat men van de ene dag op de andere zou kunnen veranderen; het gaat om een 'feitelijke situatie', om een 'objectieve situatie', bedoeld om te blijven duren. En bovendien gaat het om een situatie die, directer dan enige andere, inbreuk maakt op het mysterie van het verbond. Door aan hertrouwde gescheidenen te vragen niet ter communie te gaan, spreekt de Kerk zich dus niet uit over hun innerlijke ingesteldheid - die uitstekend kan zijn - maar neemt zij in aanmerking dat er in hun geval een blijvende tegenspraak is tussen hun objectieve situatie, getekend door een verbroken verbond, en het eucharistische verbondssacrament. Het is kortom onmogelijk het verbond door de eucharistische communie publiekelijk te verkondigen terwijl men het publiekelijk verloochent, door ontrouw aan het huwelijksverbond zoals Jezus wil dat het is.
 
Dit gezegd zijnde dringen zich nog tal van andere beschouwingen op over dit gevoelig onderwerp.
 
+ André-Jozef Léonard
Aartsbisschop van Mechelen-Brussel
 
Bron: Pastoralia, nr. 8, okt. 2015
Beleids-en informatieblad Aartsbisdom Mechelen- Brussel .