Hoe is Luther gestorven ?

Verschenen in POSITIEF nr. 477 – DECEMBER 2017

​«De vijf laatste levensjaren van Luther waren sinister » (Philippe Marcille, Who was Luther? in: The Angelus, sep. 2000, nr. 9). Hij wist dat hij niet meer meetelde, dat anderen hem overvleugeld hadden, dat hij steeds openlijker bekritiseerd werd. De "paus van Wittenberg", zoals hij in het Duitse Rijk genoemd werd, vulde zijn dagen met tafelgesprekken, bij pot en pint, met een allegaartje van aanhangers en discipelen. De neerslag van die gesprekken, de zogenaamde Tischreden, staat bol van de obsceniteiten en van het vulgair getier van de ketter tegen de Paus en de clerus - maar ook tegen de joden, «van wie de synagogen zouden moeten in brand gestoken worden» Hij was bijzonder opvliegend geworden, een kwelling voor iedereen die met hem moest samenleven. Vaak moest hij door de huisknechten stomdronken naar zijn slaapkamer gevoerd worden: «Ik ben dronken van 's morgens tot 's nachts» Zijn oude angsten en twijfels staken opnieuw de kop op, hij werd geplaagd door hallucinaties en zelfmoordgedachten: «Ik weet niet meer of God de duivel is, of de duivel Gcd.»
 
Het einde kwam in de nacht van 17 op 18 februari 1546. In de meeste boeken over Luther vindt men de officiële versie die in grote trekken als volgt luidt:
 
Luther lag te bed toen hij zich plots erg onwel voelde. Hij riep om zijn vriend Justus Jonas die vlakbij sliep: «O God, ik heb hevige pijn en de angst overweldigt mi]!», Hij begon luidop te bidden: «O hemelse Vader, God van alle vertroosting, ik dank U dat Gij mij uw geliefde Zoon Jezus Christus geopenbaard hebt, in wie ik geloof, die ik gepreekt en beleden heb ... » Telkens opnieuw mompelde hij het vers dat hij zich herinnerde van de completen die hij elke avond als kloosterling gezongen had: «In manus tuas, Domine, commendo spiritum rneurn.» Twee andere lutheranen, Aurifaber en Celius, kwamen mee waken aan het bed van Luther. Jonas vroeg de stervende met luide stem: «Eerwaarde Vader, wilt u sterven steunend op Jezus Christus en op de leer die door u onderwezen is?» Hij antwoordde: «Ja.» Om 3 uur in de nacht blies hij de laatste adem uit.
 
Deze officiële versie staat in een nota opgesteld door de drie hierboven vermelde mannen die beweerden de getuigen van de laatste ogenblikken van Luther geweest te zijn. «Dit relaas had voor eerlijk en waarheidsgetrouw kunnen doorgaan, als Celius in de lijkrede die hij op 20 februari hield niet het wantrouwen van de toehoorders had opgewekt door boos te zeggen: "Daags na het afsterven al waren er personen die iets anders vertelden dan de waargebeurde feiten. "Welke personen ? Welke leugens? Celius ging daar niet op in, maar beloofde dat kortelings een geschrift zou verschijnen waarmee de duivel - die deze schandelijke roddels inspireerde - het zwijgen zou worden opgelegd» (Ivan Gobry, Luther, Parijs, 1991).
 
Gobry zet in zijn biografie de bewijzen op een rij van de ware toedracht van Luthers dood, namelijk dat de aartsketter zichzelf in een vlaag van wanhoop verhing. (pp. 459-462) De huisknechten vonden hem 's morgens opgehangen aan één van de stijlen van zijn hemelbed. De toegelopen medestanders van de "paus van Wittenberg" konden dit feit alleen maar vaststellen. Zij lieten het lijk van Luther uit de strop halen en op het bed leggen. Uit schrik voor de gevolgen voor het Lutheranisme wanneer de ware toedracht ooit bekend zou geraken, besloten zij het huispersoneel spreekverbod op te leggen met allerlei dreigingen en beloften. De knechten moesten hun mond houden over wat er werkelijk gebeurd was en rondvertellen dat Luther een natuurlijke dood gestorven was. Tot dat doel werd een vrome versie van de dood van de meester opgesteld. «Maar zij slaagden er niet in iedereen altijd en overal het zwijgen op te leggen, waarop zij de oprechte getuigen begonnen aan te vallen als "papisten "». (CRC nr. 326, p. 26) Een onzinnige aanklacht, vermits er in Luthers onmiddellijke omgeving uiteraard nooit "papisten" zouden geduld zijn.
 
Een laatste detail werpt een schokkend licht op de haat die Luther verteerde. Op de muur naast zijn bed had hij kort vóór zijn zelfmoord deze vreselijke woorden gekrast: «Pestis eram vivus, moriens ero mors tua, papa.» «Bij leven was ik voor jou de pest, paus; na mijn dood zal ik je dood betekenen!-
 
Philippe Marcille - Ivan Gobry
 
Commentaren ter studie aangeboden.