Onze korte Conciliegeschiedenis : De Bedevaart van Paulus VI naar Jeruzalem

Verschenen in POSITIEF nr. 90 – MAART 1979 

​Toen Paulus VI met een toespraak de tweede sessie van het concilie beëindigde, voelde men deze redevoering aan als een formalistisch vertoog van mooie woorden. Men kon deze sessie bezwaarlijk als een succes aanzien. Wij moeten maar denken aan de crisis rond de vier vragen van de moderatoren, aan het scherp conflict tussen kardinaal Ottaviani en kardinaal Frings, aan de herrie rond het Mariaschema. Maar ten overstaan van de eerste sessie was er toch iets bereikt in twee belangrijke documenten die waren aangenomen : het decreet over de communicatiemedia en de constitutie over de liturgie. Dit werd door de paus onderstreept waarbij hij de concilievaders feliciteerde omdat zij deze twee stukken tot een goed einde hadden gebracht. 
 
En dan kwam opeens de coup de theater : "Wij hebben besloten de volgende maand een pelgrimsreis te maken naar het Heilig land om er te bidden en verlichting te vragen en de afgescheiden broeders terug te roepen tot de ene heilige Kerk." 
 
Sommige toehoorders schenen de woorden wel te horen, maar de betekenis ontging hun. Anderen begrepen de mededeling wel, maar waren te verbaasd om te reageren. Een minuut bleef het stil. Tot het dan plotseling tot iedereen doordrong wat er aan de hand was en er beweging kwam in de strakke lijn van gespannen gezichten. Langs de zetels golfde toen een applaus als de branding op een kiezelstrand. 
 
De eerste keer sedert zoveel jaren dat de paus Italië verlaat! Niemand had er ooit aan gedacht dat de heilige vader in een vliegtuig zou stappen om een verre reis te ondernemen. En nu gebeurde het. Paulus VI begaf zich bovendien naar een plaats die steeds maar de grote titels haalde in het wereldnieuws: Israël, het kruitvat van de wereld, waar voortdurend de dreiging gromde van een derde wereldoorlog. De paus zou als eerste de twee vijandige staten aandoen, Jordanië en Israël. 
 
De betekenis van deze pelgrimstocht had nog vele andere aspecten die gaandeweg duidelijk zouden worden. Intussen was het een meesterstuk geweest van de Vaticaanse diplomatie, die niet voor niets de oudste en de meest geoefende is van de wereld en een kostbaar instrument blijft in dienst van de waarheid. 
 
Het moet heel wat diplomatieke vaardigheid vereist hebben zowel om vlak na mekaar koning Hoessein van Jordanië en de president van Israël te ontmoeten als om met patriarch Athenagoras van Constantinopel, de hoogste gezagsdrager van de orthodoxie, samen te komen. 
 
En zonder de minste lek was alles geheimgehouden, wat absoluut noodzakelijk was opdat de onderneming zou slagen. Doch van zohaast de pelgrimstocht bekend werd, begon het propaganda-apparaat van president Nasser van Egypte de reis van de paus naar Israël af te schilderen als een inbreuk op de rechten van de Arabieren, voor wie de Joodse staat Israël niet bestond. Er werden bedekte bedreigingen geuit dat geen enkel Arabische regering Paulus zou kunnen beschermen tegen het gevaar vermoord te worden. Bovendien zou dit bezoek een directe uitwerking hebben op de toch al wankele relatie tussen Mohammedanen en Christenen. 
 
Maar ook hier leverde de Vaticaanse diplomatie schitterend werk. Op alle mogelijke manieren liet men aan Nasser weten dat de reis van de paus toch zou doorgaan maar dat zij een zuiver geestelijk karakter droeg zonder politieke bijbedoelingen. Het lukte. De heftige aanvallen verminderen om tenslotte helemaal te verdwijnen. 
 
De Reis. 
 
In zijn verslag over de pelgrimstocht van de paus schreef het Parijse dagblad « Le Monde» dat daardoor het pausdom « geënt-mythologiseert » was. De mode van dat afschuwelijk barbarisme begon toen! Wat er wel waar is: de paus was niet meer de gevangene van het Vaticaan en door heel wat toevallige omstandigheden kwam er door deze bedevaart iets menselijks over het pausdom. 
 
Dat begon reeds op het vliegveld Fiurnicino waar de paus begroet werd door Segni, de president van de Italiaanse republiek, door premier Moro en de leden van het corps diplomatique. Toen president Segni zenuwachtig in zijn papieren bladerde, bood de paus zich aan om zijn hoed vast te houden ... 
 
Maar « Le Monde" denkt hier vooral aan wat voorgevallen is op de Via Dolorosa te Jeruzalem. 
 
Het vliegtuig van de paus had zich neergezet op de luchthaven van Amman waar hij verwelkomd werd door koning Hoessein. Vandaar ging de rit naar Jerusalem. Er werd even haltgehouden bij de brug over de Jordaan, waar volgens de overlevering Jezus door Johannes de Doper werd gedoopt. De koning van Jordanië begeleidde de pauselijke stoet in zijn hefschroefvliegtuig. Bij de aankomst in het Jordaanse gedeelte van Jeruzalem nam de heilige Vader een korte rustpauze in het gebouw van de apostolische delegatie. Daarna ging hij de route van Christus' kruisweg volgen. En toen doorbrak de menigte de afzetting en drong zo onstuimig op dat elk ceremonieel onmogelijk werd. Het gevolg van de paus had het erg te verduren. Kardinaal Tisserant vond het zo bar dat hij, die nochtans vele Oosterse talen kent, in zijn moedertaal uitriep: « Mais je suis cardinal, moi " « Maar ik ben kardinaal ». Het mocht niet helpen. De kardinaal vluchtte in een winkeltje om aan het gewoel te ontkomen. Maar ook de paus zelf dreigde onder de voet te worden gelopen en heeft in die smalle oplopende straat die de via dolorosa is, een ware beproeving moeten doorstaan. 
 
De regering van Jordanië heeft haar verontschuldigingen aangeboden ook voor het voorval in de kerk van het Heilige Graf waar het licht was uitgevallen wegens een kortsluiting veroorzaakt door de talrijke t.v.camera's. 
 
Het waren incidenten die heel wat in de war stuurden. Maar tenslotte had iedereen het gevoel dat men heeft op een vergadering of een congres waar veel meer volk komt opdagen dan men verwacht had. De organisatie loopt dan wat in het honderd, maar iedereen is overgelukkig. 
 
Diezelfde dag nog ontving Paulus VI in het gebouw van de apostolische delegatie de Oosterse bisschoppen van de met Rome geünieerde kerkgemeenschappen, maar ook de niet geünieerde Armeens Orthodoxe patriarch van Jeruzalem. Buiten alle verwachting kwam ook Benedictos, de Grieks-Orthodoxe patriarch van de heilige stad, zijn opwachting doen hoewel hij, zoals de gehele Griekse orthodoxie, zich verzet had tegen een ontmoeting van Paulus VI met Athenagoras. Dit gebaar beantwoordde de paus later op de avond met een tegenbezoek. 
 
's Anderendaags arriveerde de heilige Vader in Israël waar hij in het Hebreeuws bijzonder hartelijk werd begroet door president Zjasar. 
 
In Israël werd een bezoek gebracht aan Nazareth, Kana, Tiberias en Cafarnaüm. Bij zijn vertrek uit Israël zegde president Zjasar dat de ogen van Israël zoeken naar de ware vrede in de wereld. Wij nemen afscheid van onze grote gast met de wens dat hij in vrede moge vertrekken uit Jeruzalem, de stad van de vrede. 
 
In zijn dankwoord zinspeelde Paulus VI op het stuk van R. Hochhutt "Der Stellvertreter» waarin Pius XII onrechtvaardig wordt beschuldigd dat hij zich onder de oorlog onvoldoende heeft ingezet voor de Joden. In niet te misverstane woorden wees Paulus VI erop dat zijn voorganger vele Joodse levens had gered en daardoor dankbetuigingen had ontvangen van de Joodse autoriteiten. 
 
Dezelfde avond was Paulus VI terug in het Jordaanse gedeelte van Jeruzalem en ontving daar in de residentie van de apostolische delegaat de oecumenische patriarch van Constantinopel, Athenagoras. Dit was het hoogtepunt van deze pelgrimsreis. De paus en de patriarch omarmden mekaar en groetten elkaar met "Geloofd zij Jezus Christus». Zij baden samen het Onze Vader. Athenagoras in het Grieks, Paulus VI in het Latijn. De slotverzen die in de beste handschriften van het Mattheüsevangelie voorkomen maar ontbreken in de Vulgaat (1) werden er ook gebeden. (2) 
 
De volgende dag was de paus in Bethlehem waar hij de kerk van de Geboorte betrad langs de ingang die voorbehouden is aan de GrieksOrthodoxen. 
 
Na de heilige mis hield de paus hier een redevoering, de rijkste van inhoud van al zijn toespraken tijdens deze bedevaart. 
 
Het begon met een sterke geloofsbelijdenis in de katholieke Kerk die de Kerk van Petrus is die de Heer zelf heeft gesticht op deze steenrots en die derhalve zijn Kerk is. Daarom leeft zijn Kerk nu nog voort door de apostolische opvolging die vanaf haar oorsprong ononderbroken is. En dan sprak Paulus VI zijn geloof uit in het concilie : «Wij moeten ons aller oecumenisch concilie voltooien; wij moeten het leven van de Kerk een nieuwe wijze van voelen, willen en van optreden verzekeren; haar een geestelijke schoonheid hergeven in alle opzichten: ten aanzien van het denken en spreken, in het gebed en in de opleidingsmethoden, in de kunst en in de canonieke wetgeving.» 
 
En dan richtte de paus zich tot de niet-katholieke christenen. Niemand kan het vraagstuk van de eenheid ontlopen, zo stelde hij. "Heden dringt zich deze wil van Christus op aan onze geest en belast ons, met wijsheid en liefde, alles wat mogelijk is te ondernemen om aan alle christenen de gelegenheid te geven deel te hebben aan de grote weldaad en de allerhoogste eer van de eenheid der Kerk.» 
 
De paus wees er vervolgens op dat deze eenheid niet kan worden bereikt ten koste van geloofswaarheden, maar dat hij bereid is elk redelijk middel in overweging te nemen, dat geschikt is om de weg te effenen voor de dialoog in eerbied en liefde, gericht op een toekomstige ontmoeting met de christen-broeders die thans nog van ons gescheiden zijn. "De poort van de schaapstal staat open». 
 
Na dit woord tot de afgescheiden broeders richtte de paus zich tot de wereld. En onder «Wereld» verstaat hij al diegenen die het christendom als van buitenaf beschouwen. Tot de wereld zegde Paulus VI: 
 
"Wij zijn de vertegenwoordigers en de bevorderaars van de christelijke religie. Wij hebben de zekerheid een zaak te bevorderen die van God komt... Wij streven geen andere doeleinden na dan het verkondigen van ons geloof. Wij vragen slechts de vrijheid om die religie te verkondigen en voor te houden aan hen die haar willen aanvaarden, deze nieuwe verbinding die door Jezus Christus, onze Heer is gelegd tussen de mensen en God. » 
 
Het christendom trouwens, zo gaat de paus voort, wil werken aan het welzijn en het heil van de wereld. De mens kent immers afschuwelijke twijfels. Zijn ziel wordt overweldigd door duisternis en wordt belaagd door lijden. Het Christendom heeft een boodschap voor hen, die bevrijdend is. 
 
De paus had dan nog een welwillend woord voor de Mohammedanen die hem zo gastvrij ontvangen hadden, degenen die met de christenen de een ware God belijden, de God van Abraham. En dan gaf hij een korte uitleg over het mysterie van de heilige Drievuldigheid, een steen des aanstoots voor de volgelingen van Mohammed. "Wij, christenen, verlicht door de openbaring, weten dat God bestaat in drie personen, Vader, Zoon en Heilige Geest, maar altijd vieren wij de goddelijke natuur als één in wezen, wij belijden de levende en ware God als enig». 
 
Deze gedragen pauselijke redevoering eindigde met een oproep tot de staatshoofden voor vrede. 
 
Van Bethlehem keerde de paus terug naar Jeruzalem voor een tegenbezoek aan patriarch Athenagoras in het gebouw van het Grieks-Orthodoxe patriarchaat. Hier baden zij samen het gebed om eenheid van de Heer Jezus uit Johannes, 17, 20-26, en gaven zij een gezamenlijke verklaring uit: "... na zovele eeuwen van stilzwijgen zijn wij thans samengekomen in het verlangen Gods wil te volbrengen en de eeuwenoude waarheid van het Evangelie, welke aan de Kerk is toevertrouwd, te verkondigen ..."· 
 
Heel deze pelgrimsreis had drie dagen geduurd. Teruggekeerd te Rome sprak de paus nog een dankwoord uit vanuit het raam van zijn werkkamer tot de menigte op het St. Pietersplein. 
 
De Wereldpers. 
 
Met de Jeruzalemreis van Paulus VI stond de Rooms-Katholieke Kerk nog eens in het centrum van de belangstelling en vond het christendom een openlijke waardering die sedert de eerste helft van de negentiende eeuw nauwelijks nog denkbaar was. De machtige apparaten van televisie, radio, persagentschappen, vertalers, kortom alle publiciteitsmedia kwamen in werking. Meer dan duizend journalisten trokken naar het Heilig Land om de reis van Paulus VI te verslaan. De Italiaanse televisie stuurde 200 man. Het Parijse magazine Paris-Match charterde een heel vliegtuig, compleet met radio en andere faciliteiten. Iedere stap van deze tocht werd vastgelegd op foto's en filmstroken. 
 
De dagbladpers die geen confessionele verantwoordelijkheid draagt, wijdde niet veel uit over de diepere religieuze zin van deze bedevaart, maar zij voelde goed aan dat er hier iets belangrijks gebeurde op godsdienstig gebied dat ook zijn weerslag zou hebben op de profane cultuur. "Deze paus, zo schreef de "Frankfurter Allgemeine Zeitung" van 4 januari 1964, is een moedig man die geschiedenis maakt. Het christendom zoekt een nieuwe bedding en vindt ze. Ook aan de niet christenen ontgaat dat niet. " 
 
Diezelfde krant maakte op 7 januari naar aanleiding van de oproep van de Paus tot vrede te Bethlehem de opmerking dat hoewel die aansporing van de paus nu geen onmiddellijke gevolgen zal hebben op politiek gebied, zijn woorden toch een nieuwe klank naar voren brengen omdat hij de gevangene van niets meer is, maar midden de wereld staat. 
 
Zeer hoog gestemd was het schrijven van "Die Welt" van 28.12.63 over het besluit van de paus de innerlijke vernieuwing van de Kerk te verbinden met haar universeel karakter en met haar streven naar eenheid onder de christenen. "Zoals men 25 jaar geleden de splijting van atoomkernen niet begrepen heeft, zo kan men nu nog niet overzien wat een ontmoeting tussen Paus Paulus en patriarch Athenagoras allemaal op gang zal brengen." 
 
Niet minder geestdriftig waren de artikelen van Engelse en Amerikaanse dagbladen. De "New York Times", van 6 januari 1964 citeerde de geschiedschrijver Macauly en schreef dat in Jeruzalem twee grote tijdvakken van de menselijke cultuur elkaar ontmoet hadden. 
 
De protestants-kerkelijke pers. 
 
Totaal anders was de reactie van de protestants-kerkelijke pers. Indien de verslagen van de kranten vrijblijvend konden zijn dan was dat hier niet het geval. De paus had immers alle christenen opgeroepen tot eenheid. Welk antwoord werd hierop door de verschillende kerkgenootschappen gegeven? 
 
In de verhouding tussen Rome en de orthodoxie was als het ware een eerste stap gezet. Men zou nu moeten afwachten hoe dat verder zou evolueren. 
 
Aan de kant van de protestanten was die stap niet gezet, maar de theologische bedrijvigheid was hier intens en iedere schrede op oecumenisch gebied, ook wanneer zij er niet waren bij betrokken, werd naar waarde en betekenis afgewogen. De ontmoeting van Paulus VI met Athenagoras met al wat er rond gebeurd is, verwekte bij de protestanten zeker geen enthousiasme. Zij wisten niet goed wat erover denken, vertrouwden het optreden van de paus niet helemaal en gaven tekenen van nervositeit. 
 
De vrees werd geuit dat het tussen Rome en de Orthodoxie tot eenheid zou komen, dat zij de Anglikanen zouden meetrekken en dat daarmee de Wereldraad der Kerken zou ophouden het platform te zijn voor het oecumenisch gesprek en dat daardoor de oecumenische beweging praktisch zou worden lamgelegd. Vooral de beeldspraak van de paus te Bethlehem over de terugkeer naar de schaapstal namen zij niet. Zij herhaalden nog eens dat de pretentie van Rome de ene ware Kerk van Christus te zijn, niet evangelisch is. 
 
Het grote Duitse protestantse kerkelijk weekblad « Christ und Welt sprak van een katholiek triomfalisme dat alles naar zich zou zuigen en heel het oecumenisch initiatief in handen nemen. Daarmee zou een streep worden gezet achter een christelijke eenheid op federalistische basis zoals de wereldraad der kerken voorstaat. 
 
Door heel wat protestanten werd de reis van de paus aangezien als een "show». Heel het technisch apparaat dat er mee gepaard ging was voor het "Deutsche Pfarrblatt» een bewijs dat er hier hoegenaamd geen nieuw hoofdstuk werd toegevoegd aan de Handelingen der Apostelen zoals de Osservatore Romano het had voorgesteld. 
 
Volgens de « Christian Century", een belangrijk orgaan van het Noord-Amerikaans protestantisme, heeft de paus die reis naar Jeruzalem ondernomen om de aandacht af te leiden van de tweede sessie van het concilie en zijn magere resultaten en om de Joden gerust te stellen over het feit dat het concilie nog niets over hen gezegd had. 
 
In een bijeenkomst van protestanten en katholieken te Frankfurt noemde dokter Maron de toespraak van de paus te Bethlehem pijnlijk, en sprak hij de vrees uit dat die het begin zou worden van een hardere koers vanwege Rome op oecumenisch gebied. 
 
Ten opzichte van de uitdrukking van de paus in zijn redevoering te Bethlehem : «De deur staat open» was de stellingname van R. R. Pradervand, secretaris-generaal van de gereformeerde wereldbond te Genève, kordaat: "In geen geval wensen wij naar Rome terug te keren. Wel zijn wij bereid in geest van gehoorzaamheid aan Christus ons naar een eenheid te laten voeren die wij nog niet duidelijk voor ons zien.» 
 
In een lezing te Zürich gehouden ter gelegenheid van de bidweek voor de hereniging der christenen, stelde de concilie-observator Lucas Fischer de vraag: Waarom zouden wij de mogelijkheden van deze bedevaart, die zoveel belangstelling heeft gevonden op het wereldforum, niet benutten voor de eenheid tussen de kerken? Toch stel ik vragen omtrent deze nieuwe stijl van de paus ten opzichte van de eenheid. Want indien reeds een paar muren gesloopt zijn, worden de bezwaren van de niet-katholieke christenen toch niet au sérieux genomen. 
 
Intussen kunnen wij, na kennis genomen te hebben van de beschouwingen van de wereldpers over de pelgrimsreis van Paulus VI en de standpunten van de protestantse bladen daaromtrent, nog eens nadenken over de betekenis van deze bedevaart. 
 
Is het waar dat Paulus VI deze reis zou ondernomen hebben om de niet zo gunstige resultaten van de tweede sessie toe te dekken? Dat die sessie precies geen succes is geweest, moet wel iedereen toegeven. Maar men kan de dingen ook anders zien: Paulus VI heeft het essentiële van het concilie in het daglicht willen stellen. Want wanneer men alleen maar zou voortgaan op de gedachtewisseling tussen de bisschoppen, was ieder concilie een mislukking. Dit is toch niet waar. Derhalve moet men andere maatstaven aanwenden om een concilie te beoordelen. Wegens de openbaarheid van de discussies bestaat het gevaar dat men daar te veel belang zou aan hechten. De grondtendens van het concilie die wil tot oecumene is, is van groter belang en dat heeft de reis van Paulus VI onderstreept. 
 
Een andere essentiële trek van Vaticanum II is de terugkeer naar de bronnen. Ook daar heeft de paus willen op wijzen. Hij is niet op bedevaart gegaan naar Lourdes, was de opmerking van " Die Welt», maar naar Jeruzalem. 
 
Die tocht was een bedevaart en had geen enkele politieke bijbedoeling. Iedereen heeft dat moeten aanvaarden. En toch had deze reis een politieke betekenis. Paulus VI is de eerste geweest die in volle vriendschap en met alle eer, Israël en een Arabische staat komt bezoeken. Later zal een pendelende diplomaat dat wel meer doen. De paus is hem voorafgegaan. 
 
Te Bethlehem heeft Paulus VI ook gesproken over de vernieuwing van de, Kerk door het Concilie. Het programma dat hij daar uitstippelde is zo geladen en is zo diep dat het alleen maar kan bewerkt worden door de H. Geest. De H. Geest laat zich echter niet forceren, ook niet door een concilie. 
 
B. Boeyckens S.J. 
 
Besluit. 
 
Wanneer wij deze verklaringen van onze afgescheiden protestantse broeders horen, dan moeten wij, katholieken, ons afvragen of wij het getuigenis van de Reformatie ernstig genoeg opnemen. Het protestantisme is geen ketterij gelijk een andere. Alle andere ketterijen zijn verdwenen, het protestantisme blijft... 
 
 
(1) De Vulgaat is de Latijnse vertaling van de H. Schrift door de H. Hiëronymus. Zij wordt in de Latijnse kerk in ere gehouden en is ondermeer de officiële tekst voor haar liturgie. 
 
(2) Deze clausule werd ingevoerd in de Novus Ordo van de H. Mis : « Want van U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid in eeuwigheid. Amen. »