Onze korte Conciliegeschiedenis : Nog eens de laatste hoofdstukken van schema 13

Verschenen in POSITIEF nr. 124 – SEPTEMBER 1982 

​Cultuur 
 
De bespreking van de laatste hoofdstukken van schema 13 op de vierde sessie van het concilie verliep volgens hetzelfde patroon als de discussie over het laatste deel van Kerk en Wereld tijdens de derde sessie. Op beide sessies was het huwelijk aan bod gekomen en waren belangrijke aspecten ervan afdoend behandeld. Hoewel de bespreking over het huwelijk gedurende de vierde sessie minder opwindend was dan tijdens de derde, hadden toch sommige tussenkomsten deining veroorzaakt. Maar wanneer er eenmaal een punt was gezet achter het debat over wezen en waarde van de christelijke echtverbintenis, was men als het ware stilgevallen. Over «Cultuur», het onderwerp dat nu op de dagorde stond, had men veel minder te zeggen. Wat de verschillende sprekers erover wisten te vertellen blonk niet uit door originaliteit of diepgang van gedachte. Op de derde sessie had men nog kunnen luisteren naar Mgr. Lercaro van Bologna wiens betoog over de Kerk die arm moet zijn op cultureel gebied, horizonten had geopend die tot hiertoe waren gesloten gebleven. In de discussie over de cultuur op de vierde sessie kwam niets van dien aard naar voren. Geen magistrale uiteenzettingen die met een arendsblik het geheel in ogenschouw nemen. Maar opmerkingen van fragmentarische aard zoals de vrouw en de cultuur en het belang van de sport voor de beschaving. 
 
De meest synthetische bijdrage werd wellicht geleverd door pater Fernandez, generaal van de dominicanen. Hij wees erop hoe de Kerk cultuur stichtend is en welk groot aandeel zij heeft gehad in het tot stand brengen van de Westerse beschaving. De terminologie die hij gebruikte en de redeneringstrant die hij bezigde waren ontleend aan het thomisme. Daarmee werd er een scherm geplaatst tussen de redenaar en de meeste van zijn toehoorders, zodat zijn visie niet de belangstelling vond die zij verdiende. 
 
De spreekbeurten die een «progressieve» richting uitgingen, wekten meer interesse. Want hoewel de onderwerpen die werden aangesneden van uiteenlopende aard waren, stonden telkens weer de «progressieven» en de «conservatieven» tegenover elkaar. De progressistische signatuur kwam te voorschijn in het veelvuldige vragen die gesteld werden aan de Kerk en soms nauwelijks bedekte verwijten waren aan haar adres. 
 
Mgr. Elchinger, hulpbisschop van Straatsburg, wilde weten waarom in de geschiedenis van de vijf laatste eeuwen de Kerk zich in een wereld bevindt, waarin de meerderheid van de mensen haar niet meer nodig heeft. 
 
De pasbenoemde aartsbisschop van Turijn, Mgr. Pelegrino, scheidde zich door zijn redevoering duidelijk af van de «conservatieve» meerderheid van de Italiaanse bisschoppen en voegde zich bij het klein getal van zijn landgenoten dat voor de progressieven partij had gekozen. Daarmee was zijn succes verzekerd. Hij was de zoveelste die pleitte voor de vrijheid van het wetenschappelijk onderzoek. Hij beweerde dat hij een kloosterling had gekend die in ballingschap had moeten gaan omdat hij ideeën had verkondigd die wij vandaag kunnen lezen in de conciliedocumenten. Het klonk als een zware aanklacht tegen de Kerk. Iedereen wist dat hij pater Y. Congar O.P. bedoelde. 
 
Ook de rector van het lnstitut Catholique van Parijs, Mgr. Blanchet, kwam op voor de zelfstandigheid van het wetenschappelijk onderzoek. Hij vond dat men te veel bezorgd was geen aanstoot te geven aan de zwakken (de gewone gelovigen) en daardoor te weinig armslag liet aan de sterken (de theologen). 
 
Het conciliaire antitriomfalisme werd bijna ziekelijk toen Mgr. Schmitt, bisschop van Metz, de vaders ervan wilde overtuigen dat de tekst van Kerk en Wereld te veel de nadruk legde op het aandeel dat de Kerk bijbracht aan de wereld. Hij was van oordeel dat men eerder zou moeten onderstrepen wat de wereld aan de Kerk te bieden heeft. 
 
Sociaaleconomische Problemen 
 
Toen het debat over het derde hoofdstuk van Kerk en Wereld waarin het gaat over sociaaleconomische toestanden na twee dagen reeds ten einde liep, had men de indruk dat het eigenlijk nog niet begonnen was. Er heerste ook in de concilieaula een ongewone sfeer. Van de twaalf kardinalen-voorzitters waren er maar vijf aanwezig, van de vier moderatoren maar twee. 
 
De afwezigen vergezelden de paus naar New-York voor een bezoek aan de Uno. De bisschoppen ervaarden dat de kerkgeschiedenis zich gedurende een paar dagen niet te Rome afspeelde maar te New-York. Op het concilie praatte men over de dialoog met de wereld, te New-York werd er gedialogeerd met de wereld. De referaten in de concilieaula kwamen over als formalistische plichtplegingen, als mededelingen die werden uitgesproken voor een lege ruimte. 
 
Daar kwam nog bij dat sociaaleconomische vraagstukken slechts indirect de Kerk aangaan en eigenlijk weinig theologische stof doen opwaaien. Het onderwerp heeft echter wel iets te maken met de pastoraal en Vaticanum II wilde een pastoraal concilie zijn. In de welvaartstaat moet de burger hoe langer hoe meer zich beijveren om economisch en sociaal gelijke tred te houden met zijn omgeving en dat schept problemen waarvoor men naar oplossingen zoekt en waaromtrent de Kerk iets te zeggen heeft omdat zij altijd op een of andere wijze van morele aard zullen zijn. 
 
Belangrijker, ja prangend is de toestand in de derde wereld. Daar lijdt men honger. Gedurende de vierde sessie was de sensibiliteit van de concilievaders gevoelig gestegen voor deze nood. 
 
De generaal van de Sociëteit van St.-Jozef van Mill Hill, gaf een schrijnende beschrijving van alle nare gevolgen van de ondervoeding. De pas benoemde Belgische kardinaal J. Cardijn, stichter van de internationale katholieke arbeidersbeweging, wees erop hoe in de derde wereld de arbeiders in de meest onrechtvaardige sociale voorwaarden leefden. 
 
Twee bisschoppen uit India, Mgr. G. Thangalathil van de Syro-Malenkarische ritus en J. Fernandez van Delhi, de Spaanse kardinaal Ariba Y Castro van Tarragona, en E. Swanstrom, hulpbisschop van New-York, drongen eropaan dat na het concilie een commissie zou worden opgericht voor economische ontwikkeling en menselijke vooruitgang. 
 
Voor het overige werden nog andere bijzondere punten aangeraakt, zoals de deelneming van de werknemers in de leiding van een bedrijf, de samenwerking tussen werklieden en werkgevers, de gastarbeiders. 
 
Oorlog en Vrede 
 
De bespreking van het volgend hoofdstuk, het leven van de politieke gemeenschap, was nog korter. De vaders dachten alleen maar aan de paus in New-York en aan het verslag dat hij hierover in de concilieaula zou uitbrengen (1). Wanneer dit voorbij was, kon het concilie het laatste hoofdstuk van schema 13 over de gemeenschap der landen en de opbouw van de vrede aanpakken. 
 
Gedurende de derde sessie draaide het debat rond de kwestie: moeten wij atoomwapens absoluut veroordelen en zelfs het bezit ervan als immoreel bestempelen? Het schema had zich hieromtrent niet met volle duidelijkheid uitgesproken. Vele sprekers waren voor een nogal strenge veroordeling van atoomwapens. Bisschoppen van de Verenigde Staten en Engeland verdedigden het idee van een balance of terror, het evenwicht van de afschrikking en het behoud van de vrede juist daardoor. 
 
Gedurende de vierde sessie werd nog resoluter gesproken ten gunste van een algemene en volstrekte afkeuring van de nucleaire bom. De stem van de voorstanders van vrede door afschrikking, hoorde men ook nog, maar zij klonk zwakker. Dat was het resultaat van hetgeen de paus gezegd had in de Uno. Zijn redevoeringen waren alle getekend door de afschuw voor de nucleaire wapens, maar er werd de staatshoofden niets voorgeschreven, het laatste besluit liet de paus aan hun eigen verantwoordelijkheid over. Een bepaalde zin van Paulus VI werd meermalen aangehaald: defensieve wapens zijn helaas (in het Latijn eheu) noodzakelijk. Kardinaal Marty van Reims legde het accent op: «helaas». De Spaanse bisschop van Saragossa, Mgr. Cantero, op «noodzakelijk». 
 
Kardinaal Liénart van Rijsel haalde een bede aan uit de litanie van alle heiligen: a peste, fame et bello, libera nos Domine. Van pest, hongersnood en oorlog, verlos ons Heer. Daarop voortgaande verklaarde hij dat de Kerk er niet in geslaagd is de gesel van de oorlog uit te roeien en zo is zij zich gaan inzetten voor de «vermenselijking» van de oorlog. 
 
Maar vandaag de dag moet de Kerk een nieuwe lijn volgen, want er bestaan wapens die in staat zijn om niet alleen steden met de grond gelijk te maken maar heel de aardbol te doen springen. Daarom moet de Kerk al haar krachten aanwenden om de vernietiging van het mensdom tegen te houden. 
 
Volgens kardinaal Léger van Montréal is de tekst dubbelzinnig. Hij veroordeelt wel radicaal de atoomoorlog maar krabbelt daarna terug met te spreken over de mogelijkheid van een rechtvaardige oorlog. Het schema moet kort, duidelijk en krachtig afkondigen dat in het atoomtijdperk oorlog niet het geschikte middel is om geschonden rechten te herstellen. 
 
Mgr. Beck van Liverpool die vorig jaar het bezit van kernwapens had goedgekeurd omdat zij door hun afschrikking de vrede kunnen redden, verdedigde ook dit jaar nog dezelfde zienswijze. Maar het standpunt dat de paus in New-York had ingenomen, had hem minder zelfbewust gemaakt. Overigens vond Mgr. Beck het nodig te beklemtonen dat hij resoluut voor de vrede was wanneer hij het onderricht in de geschiedenis aanklaagde waarin niet zelden de nationale trots wordt aangewakkerd en toegegeven aan bepaalde instincten. 
 
Geen enkele spreker heeft over eenzijdige ontwapening gesproken. Dachten zij dat door een verklaring van het concilie zowel Amerika als Rusland gezamenlijk zouden ontwapenen? En ook China dat zich nog maar juist had meester gemaakt van de atoombom? 
 
Indien de Kerk de atoombom had willen veroordelen had zij het moeten doen in jaar 1945 wanneer zij boven Hiroshima werd uitgeworpen, maar toen was men in de roes van de overwinning en de euforie van het einde van de oorlog en dan hoort men sommige dingen niet. Misschien was nog het meest ad rem de opmerking van de Italiaanse bisschop van Segni, Mgr. Carli: De kwestie is nog niet rijp. Het concilie zou er best een stilzwijgen over bewaren. 
 
Dienstweigering 
 
Een ander delicaat punt dat in dit deel van schema 13 werd aangesneden, was dat van de dienstweigering uit gewetensbezwaren. In het schema stond hierover dat het ongeoorloofd is bevelen te geven of op te volgen die duidelijk in strijd zijn met de wet van God, maar dat, indien het niet duidelijk is dat Gods wet geschonden wordt, men moet aannemen dat het recht aan de zijde van het wettig gezag staat. In een Latijnse uitdrukking heet het «praesumptio juris» ten gunste van het staatsgezag. 
 
De Engelse benedictijner abt C. Butler was van mening dat men die «praesumptio juris» ten gunste van het staatsgezag maar best wegliet. Te veel ook recente misdaden zijn al te gemakkelijk gerechtvaardigd met een beroep op de gehoorzaamheid van het staatsgezag. 
 
Mgr. Carli van Segni was van oordeel dat het probleem van de gewetensbezwaarden evenmin als dat van de atoomoorlog nog niet rijp was. Die kwestie moet men volledig en afdoende behandelen ofwel er wijselijk over zwijgen. Welnu het schema doet het een noch het ander. Hij verzocht derhalve de gehele paragraaf van de gewetensbezwaarden uit het schema te schrappen. 
 
De Franse bisschop van Verdun, een naam waarbij velen nog oorlogsgeweld hoorden roffelen, Mgr. Bouillon, las een verklaring voor van twintig vrouwen die te Rome aan het vasten waren opdat de Heilige Geest de concilievaders moge verlichten omtrent het thema van de wereldvrede. Deze vasten ging uit van de «Mouvement d'action non violente». De groep die te Rome aan het vasten was, bestond uit 15 Fransen, een Italiaanse, een Belgische, een Argentijnse, een Oostenrijkse en een Amerikaanse. 
 
Besluit 
 
Na de bespreking over «De gemeenschap der volkeren en het bevorderen van de vrede» werden de debatten over schema 13 afgesloten. In zijn slotwoord gaf de rapporteur, Mgr. G. Garrone van Toulouse, toe dat de kritiek tegen de voorgestelde tekst ernstig was en dat de commissie een nieuwe redactie zou voorbereiden. Men zal ervoor zorgen dat het Latijn verstaanbaar wordt, alles zal gedaan worden om een duidelijke omschrijving te geven van wat bedoeld wordt met de woorden «wereld» en «Kerk». De aartsbisschop van Toulouse deelde de mening dat men te naïef optimistisch was geweest ten opzichte van de wereld. Van in het begin zal gewezen worden naar het mysterie van Christus en zal dit de basis moeten vormen van heel de verhandeling en wel zo, dat iedere volzin, als het ware, erdoor bezield wordt als met een profetische vlam, hetgeen nu ontbreekt. 
 
Het voornemen van Mgr. Garonne was hoopvol, maar zou de commissie nog de tijd en de inspiratie vinden om het te volbrengen? Men schreef 8 oktober. 7 December moest het concilie definitief gesloten worden. 
 
De concilievaders zaten te Rome als in een gesloten omheining afgezonderd van de wereld. Buiten die muur rolden de mode-ideeën maar verder. Na Robinson, na Bonhöffer, dook weer een nieuwe modetrend op: tegen de structuren zijn. De toon van het schema was zo bescheiden en zo weinig zelfbewust dat het de indruk gaf dat men de aanspraak van de Kerk op absoluutheid had opgegeven. De buitenwereld voelde dit aan en gleed verder af. 
 
Sommige orthodoxe protestanten begrepen het gevaar. Zij stellen wel niet de Kerk absoluut, maar dan toch het christendom: «Wat mij in dit schema hindert, zo schreef dominee H. Roux, waarnemer op het concilie vanwege de protestantse federatie van Frankrijk, in Le Monde van 7 oktober 1965, is wat ik valse bescheidenheid zou willen noemen». Sedert de redevoering van de bisschop van Brugge mocht men niet meer triomfalist zijn! 
 
B. Boeyckens, S.J. 
 
 
(1) Over deze historische gebeurtenis zal het gaan in de volgende aflevering.